De parlementaire ondervragingscommissie aan het werk ANP

Het lijkt een eeuwigheid geleden dat advocaat Eva González Pérez in haar verhoor verwees naar Het Proces van Kafka. De gedupeerde ouders waanden zich hoofdpersoon Jozef K. Hun schuld stond blijkbaar vast, maar wat ze hadden misdaan en waarom ze werden gestraft wisten ze niet.

González Pérez was de eerste getuige die verscheen voor de parlementaire ondervragingscommissie van de Tweede Kamer, anderhalve week geleden. Topambtenaren, staatssecretarissen en ministers volgden haar, uitmondend in vele uren aan verhoren onder ede over de kinderopvangtoeslagenaffaire.

De zaak in een notendop: ouders worden vanaf 2012 door de Belastingdienst aangemerkt als fraudeur als zij ook maar iets niet goed hebben ingevuld bij hun toeslagaanvraag of te weinig eigen bijdrage hebben betaald. Een dubbele nationaliteit was reden om als verdacht te worden aangemerkt. De slachtoffers raakten hun toeslag kwijt zonder opgaaf van redenen. Maar erger nog, al ontvangen toeslagen werden teruggevorderd - soms vele tienduizenden euro's - met grote financiële en sociale problemen als gevolg.

De verhoren in een notendop: iedereen vindt het achteraf erg, ministeries wijzen naar elkaar en signalen kwamen niet waar ze moesten zijn of werden onvoldoende herkend. "Het wereldkampioenschap bestuurlijk onvermogen", vat commissievoorzitter Chris van Dam het samen.

Halstarrig

De eerste week van de ondervragingen was het de beurt aan de ambtenaren. "Het lelijkste is als we elkaar allemaal de schuld gaan geven", zegt secretaris-generaal van het ministerie van Sociale Zaken (SZW) Loes Mulder. Dat gebeurt toch.

Ambtenaren van het ministerie van Financiën, waar de Belastingdienst onder valt, zeggen grofweg: het alles-of-niets-beleid dat leidde tot de forse terugvorderingen was niet fraai. Maar het kwam van SZW en wij voerden het alleen uit. De commissie nam daar geen genoegen mee. "U was de hoogste baas, u had toch heel veel invloed?", werd gevraagd aan voormalig Belastingdiensttopman Peter Veld. Dat was hij en dat had hij, maar Sociale Zaken was "halsstarrig".

Volgens oud-topambtenaar Jaap Uijlenbroek van de fiscus is er niet één schuldige aan te wijzen:

Leijten ondervraagt Toeslagendirecteur over werkwijze

Ambtenaren van Sociale Zaken zeggen op hun beurt dat de Belastingdienst niet echt hard aan de bel heeft getrokken. "Ik heb nooit iemand boos aan mijn bureau gehad", aldus oud-topambtenaar Marcelis Boereboom. En, is het punt van een aantal verhoorde SZW-ambtenaren, de Belastingdienst handhaafde hardvochtiger dan ons beleid voorschrijft.

De bewindslieden spreken in de tweede week van de verhoren ook over signalen die niet zijn doorgekomen. "Te weinig alarmbellen op allerlei niveaus", zegt minister Wopke Hoekstra van Financiën. "Waarom zijn de alarmbellen niet gaan rinkelen? Dat komt omdat ik de informatie niet kreeg", zegt voormalig minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher.

Een van de memo's die nooit op de juiste plek naar boven zijn gekomen, is de waarschuwing van juridisch adviseur Sandra Palmen:

De belangrijkste waarschuwingen en adviezen uit het memo

Oud-staatssecretaris van Financiën Frans Weekers heeft het over "een leemlaag" waar niks doorheen komt en zijn opvolger Eric Wiebes "zag de lont niet branden van de bom die later ontplofte". Toch gaan er gedurende de jaren dat de affaire speelt memo's, notities, brieven, briefjes, rapporten en opmerkingen naar allerhande bewindspersonen.

Oud-staatssecretaris Wiebes probeert in zijn verhoor uit te leggen dat er sprake was van puzzelstukjes waarbij niemand de hele puzzel overzag. "Ja, hier is zo enorm iets misgegaan." De commissie vindt dat ook, blijkt uit de soms felle en strenge toon van de verhoren. Commissieleden benadrukken dat bewindspersonen zelf verantwoordelijk zijn voor de informatiestroom op hun eigen departement en zich dus eigenlijk niet kunnen verschuilen achter ambtenaren die alarmbellen niet weten te vinden.

RTL Nieuws en Trouw

Premier Rutte hoorde pas vorig jaar over de volle omvang van de problemen, zegt hij. Hij kan zich niet herinneren dat hij er een gesprek over heeft gehad met een van de betrokken bewindspersonen. "Kan zijn, hoor, dat daarover gesproken is. Maar dat staat mij niet meer bij."

Besproken wordt ook of de Tweede Kamer wel adequaat is geïnformeerd. "Nee, terugkijkend niet", zegt Rutte. De afgelopen tijd kwamen veel documenten via RTL Nieuws en Trouw naar buiten, tot frustratie van het parlement. Minister Hoekstra vraagt zich voor de commissie af of "we hier hadden gezeten zonder vragen door de media en vanuit de Kamer".

Wiebes antwoordde hij op vragen van de Kamer dat er niets bekend was over gedupeerde ouders, terwijl dat wel zo was:

Wiebes over zijn eigen antwoord: dat was schandalig

Gedurende de twee weken worden omstandigheden aangevoerd die een rol spelen bij het uit de hand lopen van de kinderopvangtoeslagaffaire. Zo leidt de Bulgarenfraude begin jaren 2010 tot een streng antifraude-klimaat, wordt geschetst. "Men wilde er een tandje bij", zegt Weekers. "We hebben oog gehad voor de balans", zegt Rutte. "Maar het kan zijn dat mensen grenzen hebben overschreden."

En er was het problematische toeslagensysteem zelf, dat stamt uit 2005. Velen zijn er ongelukkig mee, omdat het te complex is voor burgers, omdat het wordt ingevoerd terwijl de Belastingdienst er nog niet klaar voor is, omdat werken met voorschotten altijd leidt tot correcties en omdat het systeem te rigide is. "Een fabriek zonder menselijke maat", aldus oud-staatssecretaris Snel, de enige afgetreden bewindspersoon in deze affaire.

Blussen

Asscher wijdt voor de commissie uit over een eenvoudiger systeem waarbij het geld rechtstreeks naar de opvang gaat. "Ik dacht oprecht dat ik met de snelste oplossing bezig was." Maar in de jaren dat daaraan wordt gewerkt, worden ouders nog steeds vermalen door het oude systeem.

Voorzitter Van Dam: "Ik krijg het beeld dat het huis in de fik staat en dat er een nieuw huis wordt gebouwd zonder het oude te blussen." En het nieuwe huis komt er uiteindelijk niet, omdat het volgende (en dus huidige) kabinet er toch niet aan wil.

'Pijn, alleen maar pijn'

Premier Rutte reflecteert in zijn verhoor - het laatste van de commissie- op wat fraudebestrijding eigenlijk is: "Je zoekt mensen die willens en wetens geld willen lospeuteren bij de overheid waar ze geen recht op hebben." Dat dat hier is misgegaan, wordt nog eens duidelijk buiten het Kamergebouw, waar een aantal gedupeerden zich voor de laatste dag had verzameld. Een van hen vertelt over de "pijn, alleen maar pijn" waarmee ze de afgelopen weken voor tv heeft gezeten. "De betrokkenen eten er geen boterham minder om en ik loop bij de voedselbank."

De parlementaire commissie presenteert op 17 december de bevindingen aan de Tweede Kamer. Dat document is overigens een reconstructie, zonder conclusies en zonder aanbevelingen.

STER reclame