Hoe schat je de waarde van illegale economie?

Hollandse Hoogte | Goos van der Veen
Geschreven door
Bart Kamphuis
Verslaggever economie

De Nederlandse economie is een procent groter dan gedacht. Onder meer omdat er meer geld omgaat in de wietteelt dan eerder werd aangenomen. Dat meldt het CBS. Hoe schat het statistiekbureau de omvang van een sector die het liefst zo weinig mogelijk prijsgeeft?

Voor een statisticus is de illegaliteit een buitengewoon gebied dat in ongeveer alles afwijkt van de gebruikelijke onderzoeksterreinen. "Als het gaat om bijvoorbeeld de totale hypotheekschuld in Nederland krijgen we zeer gedetailleerde gegevens van de Belastingdienst", zegt Peter Hein van Mulligen van het CBS. "Bij illegale activiteiten als wietteelt of prostitutie kunnen we niet terugvallen op vertrouwde bronnen als bedrijvenregisters of onderzoeksmethodes als enquêtes. En mensen even langs sturen is ook geen goed idee."

Grote klapper

Om de waarde vast te stellen van wat zich in het duister afspeelt kijkt het CBS naar onderzoek van de politie. Die kent de waarde van wat er bij een bepaalde criminele activiteit wordt verdiend en maakt een schatting van de pakkans. Wordt er in een jaar bijvoorbeeld 200 miljoen euro verdiend in de cocaïnehandel en de pakkans is een op vier, dan is de geschatte opbrengst vier keer 200 miljoen is 800 miljoen euro.

"De politie hanteert een ruime bandbreedte," zegt Van Mulligen. "Wij moeten één cijfer leveren. Daar zit natuurlijk heel veel ruis in. Er kan een grote klapper bijzitten die min of meer een toevalstreffer is."

Bekijk hieronder de geschatte opbrengsten uitgesplitst per sector:

Opbrengsten illegale activiteiten in 2015 (bron: CBS)

activiteitopbrengst in euro's
productie, handel en verkoop van cannabis2,9 miljard
productie, handel en verkoop van heroïne en cocaïne460 miljoen
productie, handel en verkoop van xtc160 miljoen
illegale prostitutie393 miljoen
illegale uitzendbureaus300 miljoen
illegaal gokken137 miljoen
heling336 miljoen
handel en verkoop van illegaal gekopiëerde media en software47 miljoen
handel en verkoop van gesmokkelde sigaretten104 miljoen
totaal4,8 miljard euro

De omvang van de illegale economie telt op bij het Bruto Nationaal Inkomen. Dat BNI is bepalend voor de afdracht van Nederland aan de EU. Met een verdeelsleutel wordt vastgesteld hoeveel Nederland doorschuift naar Brussel.

Als het Nederlands BNI door een sterke toename van illegale activiteiten veel sterker stijgt dan dat van andere EU-landen, zou de Nederlandse EU-afdracht ook omhoog kunnen gaan. Ook activiteiten in de 'schaduweconomie', zoals zwartwerken, tellen zo op bij het BNI. In Nederland zijn die ruim 3,6 miljard euro waard.

Opbrengsten informele economie (bron: CBS)

activiteitopbrengst in euro's
onderhoud woningen742 miljoen
werksters1,26 miljard
auto-reparatie157 miljoen
kappers409 miljoen
rest1,08 miljard
totaal3,65 miljard

Voor het maken van een schatting van de omvang van illegale en informele economie bestaan geen internationale standaarden. De opdracht van Eurostat (het Europees bureau voor de statistiek) luidt: maak een schatting.

Van Mulligen: "Eigenlijk zeggen ze: doe iets. Wat je dan doet is daar ondergeschikt aan. Je moet je keuzes en methoden natuurlijk wel kunnen verantwoorden. Ieder land doet dat op z'n eigen manier en er valt niet zo op te controleren of het wel goed is. Dat is inherent aan het onderwerp."

Volgens Van Mulligen probeert Eurostat wel de methoden zoveel mogelijk te harmoniseren. "Maar dat zal nog wel even duren voordat het zo ver is."

Het CBS gebruikt data van derden om de omvang van de informele economie vast te stellen. Per onderwerp zijn dat altijd tenminste twee bronnen. Bij aannemers die zwart bijklussen bijvoorbeeld, gebruikt CBS onder meer onderzoek van Eigen Huis. In een ranglijst uit 2012 zijn er maar twee landen met en relatief kleinere illegale en informele economie dan Nederland (gemeten naar percentage van het BBP): Oostenrijk en Luxemburg. Maar de meetmethode en de kwaliteit van de data kunnen dus per land verschillen. "Nationale jaarrekeningen opstellen is deels een wetenschap en deels een kunst," zegt Van Mulligen.

STER Reclame