'Bloedeloze Prinsjesdag ongemakkelijk voor Willem-Alexander'

ANP
Geschreven door
Piet van Asseldonk
redacteur Koninklijk Huis

Prinsjesdag komende dinsdag valt vanwege de demissionaire staat van het kabinet, noodgedwongen, politiek wat bloedeloos uit. Dat is voor koning Willem-Alexander ongemakkelijk. Het is een beetje alsof hij met groot ceremonieel vertoon een lint gaat doorknippen dat premier Rutte daarna weer snel aan elkaar bindt om het even later, bij de presentatie van een nieuw kabinet, zelf opnieuw, maar dan echt, weer door te knippen.

Maar de Grondwet, die de woorden Prinsjesdag en Troonrede overigens niet kent, is onverbiddelijk. Die eist namelijk in artikel 65 dat "jaarlijks op de derde dinsdag van september of op een bij wet te bepalen eerder tijdstip door of namens de koning in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal" de kabinetsplannen voor het volgend jaar worden ontvouwd. Die overigens, net als de laatste jaren, ook nu weer grotendeels zijn uitgelekt.

Een Kamermeerderheid kan Prinsjesdag vervroegen, maar die uitstellen om te wachten tot er een nieuw kabinet is, kan niet. De Troonrede, vanwege het dit keer politiek gedevalueerde karakter ervan, door iemand anders dan de koning te laten uitspreken zou staatsrechtelijk kunnen. Maar dat zou Prinsjesdag met al zijn bijbehorende tradities in diskrediet brengen.

Glazen Koets

Dinsdag rijdt Willem-Alexander, samen met Máxima, dus gewoon in vol ornaat in de Glazen Koets (de Gouden Koets wordt gerestaureerd) naar de Ridderzaal. Daar zal hij voor de leden van de Eerste en Tweede Kamer, voor bewindslieden, ambassadeurs en andere gasten zijn vijfde Troonrede voorlezen, geschreven door het Kabinet Rutte II (VVD,PvdA).

Maar het zal een beleidsarme Troonrede zijn, want VVD-leider Mark Rutte broedt op de tekst van de Regeringsverklaring van het kabinet Rutte III (VVD, CDA, D66, ChristenUnie) dat in de steigers lijkt te staan.

Die verklaring zal ongetwijfeld aanvullingen en wijzigingen inhouden op de Troonrede die wij dinsdag te horen en te zien krijgen. De woorden van de koning kunnen dus al over enkele weken (deels) achterhaald zijn.

Twee petten

Een demissionaire Troonrede is niet bijzonder. We zagen het de afgelopen jaren herhaaldelijk. Vrij uniek is wel dat de demissionaire premier ook de beoogde premier is van het nieuwe kabinet dat in de maak is. De minister-president heeft twee petten op. Hij is premier van een demissionair kabinet en werkt tegelijkertijd aan een, politiek anders samengesteld, kabinet onder zijn leiding.

Met eenzelfde situatie had koningin Beatrix te maken op Prinsjesdag 1989. Toen bereidde CDA-premier Ruud Lubbers na de val van het kabinet-Lubbers II (CDA,VVD) en vervroegde verkiezingen het kabinet Lubbers III (CDA, PvdA) voor.

In de Troonrede op 19 september 1989 liet vertrekkend én aankomend premier Lubbers het staatshoofd toen zeggen: "Met de vorming van een nieuw kabinet is een aanvang gemaakt. Deze uiteenzetting van het regeringsbeleid zal dus sober zijn."

Feest van de democratie

Een verschil met de situatie van toen (1989) is, dat koningin Beatrix indertijd als staatshoofd een actieve rol speelde bij de formatie van een nieuw kabinet. Bij Willem-Alexander is dat niet het geval omdat de Tweede Kamer de kabinetsformatie naar zich toe heeft getrokken.

De koning wordt slechts op de hoogte gehouden van de vorderingen aan de formatietafel. Ondanks alle met ons staatsbestel verbonden politieke verwikkelingen en tegenstellingen oogt Prinsjesdag, vanwege de tradities en het uiterlijk vertoon, ook dit jaar toch als een feest van de democratie.

De dag brengt politieke tegenstrevers bijeen om samen naar het staatshoofd, die het symbool is van nationale eenheid, te luisteren. En ook in normale gevallen trouwens veranderen in de Troonrede aangekondigde plannen in het parlementaire debat, dat meteen na de Troonrede van start gaat, nogal eens van aard en inhoud.