»
Het kabinet Balkenende IV na de beëdiging door koningin Beatrix
Foto: ANP Door eindredacteur Piet van Asseldonk
Het was voor de ervaren koningin Beatrix een routineklus die ze, teruggeroepen van haar wintersportvakantie in het Oostenrijkse Lech, vlekkeloos en constitutioneel loepzuiver geklaard heeft. Nauwgezet heeft ze de meerderheid van de aan haar uitgebrachte adviezen opgevolgd.
Beatrix heeft het gevraagde ontslag van de PvdA-ministers ingewilligd, de Tweede Kamer ontbonden en ze gaf het demissionair verklaarde rompkabinet met daarin alleen nog het CDA en de ChristenUnie de opdracht vervroegde verkiezingen uit te schrijven.
Twaalf kabinetten
In de bijna dertig jaar dat Beatrix op de troon zit, heeft ze te maken gehad met twaalf kabinetten. Daarvan zijn er maar liefst acht voortijdig vertrokken. De val van Balkenende IV is de achtste kabinetscrisis voor de koningin. Ze kent dus zo langzamerhand het klappen van de zweep.
Het kabinet dat ze bij haar aantreden in 1980 aantrof, Van Agt I (CDA/VVD), zat keurig zijn rit uit tot de verkiezingen van mei 1982. Een kalm politiek en constitutioneel begin voor de jonge vorstin.
Na een lastig en rommelig intermezzo rond het kabinet Van Agt II (CDA, PvdA, D66), dat na zijn val en het uittreden van de PvdA onder leiding van Joop den Uyl nog even doorging als missionair rompkabinet Van Agt III (CDA/D66), traden tussen 1982 en 2002 drie kabinetten Lubbers en twee kabinetten Kok aan.
Premier Kok
Vijf kabinetten in twintig jaar dus. Dat waren nog eens tijden! CDA-premier Ruud Lubbers, vaak aangeduid als generatiegenoot en vertrouweling van Beatrix, leidde twee kabinetten met de VVD (waarvan het tweede voortijdig sneuvelde) en één met de PvdA van Wim Kok.
Kok nam het stokje over en gaf als PvdA-premier leiding aan twee paarse kabinetten (PvdA, VVD, D66). Het kabinet Kok I haalde ongeschonden de eindstreep en Kok II gooide in verband met het drama-Srebrenica in de laatste dagen van zijn bestaan de handdoek in de ring en trad af.
Ook al door de opkomst van Pim Fortuyn was het gedaan met de (betrekkelijke) rust in de Nederlandse politiek. De door het CDA haastig als premier naar voren geschoven Jan Peter Balkenende kwam aan zet.
Geen krimp
Zijn eerste kabinet met de VVD en de LPF, die het stokje van de vermoorde Pim Fortuyn had overgenomen, zat nog geen jaar en verkeerde in staat van ontbinding op het moment dat prins Claus overleed.
Maar ook onder deze moeilijke en soms pijnlijke omstandigheden bleef koningin Beatrix aan het roer en gaf zij geen krimp. Ze maakte waar wat voorstanders van de monarchie steeds beklemtonen: de koningin zorgt voor stabiliteit en continuïteit in turbulente tijden.
Na Balkenende I, haalden nog drie kabinetten onder zijn leiding de eindstreep niet. In nog geen tien jaar heeft koningin Beatrix dus de formatie van vier kabinetten Balkenende 'mogen' meemaken.
Verkiezingen
Zo'n beetje aan het einde van haar koninklijke loopbaan zal Beatrix, acht kabinetscrississen en elf kabinetsformaties verder, na de verkiezingen van 9 juni beginnen aan haar twaalfde kabinetsformatie en aan haar dertiende kabinet.
Haar rijke ervaring en haar onbesproken constitutioneel gedrag bij eerdere formaties zullen te pas komen, want gemakkelijk zal de formatie niet worden. Jammer alleen dat alles achter (letterlijk) gesloten deuren plaats blijft vinden. Zelfs een geluidloos tv-beeld mag niet.
Troonswisseling
Intussen speelt op de achtergrond de vraag of er na juni een voldoende stabiel en breed gedragen kabinet komt om een vlotte en rimpelloze troonswisseling mogelijk te maken (want daar zal het toch eens van moeten komen).
Vroeger was er van een breed en stabiel kabinet sprake als daarin zowel CDA als PvdA zaten, maar politieke versnippering en opkomst van de PVV, hebben deze oude 'zekerheden' aangetast.
De twee grootste politieke stromingen in ons land zijn volgens de peilingen nu CDA en PVV. Met deze twee partijen in een kabinet zou een ongestoorde troonswisseling dus gediend zijn.
Maar de onervarenheid van de PVV als regeringsdeelnemer, de politiek omstreden opvattingen van PVV-leider Geert Wilders en diens eerder geuite kritiek op koningin en monarchie roepen twijfels op. De komende kabinetsformatie wordt voor de 72-jarige koningin Beatrix cruciaal.
»