Door eindredacteur Piet van Asseldonk
De Nederlandse staat heeft koningin Beatrix maar liefst drie paleizen ter beschikking gesteld. Zij woont in paleis Huis ten Bosch, houdt kantoor in paleis Noordeinde (allebei in Den Haag) en maakt gebruik van het paleis op de Dam.
Toch heeft Nederland heeft maar één paleis dat luistert naar de naam ´Koninklijk Paleis´ en dat is het paleis op de Dam in Amsterdam. De koningin gebruikt het slechts af en toe. Maar het is uitgerekend dit paleis dat op sleutelmomenten van de monarchie - bij het huwelijk van toekomstige vorsten en bij de inhuldiging van een nieuwe koning - een hoofdrol speelt.
In zekere zin geldt dat ook voor dat andere symbool bij uitstek van de Oranje-monarchie: de gouden koets. Dit bekendste rijtuig uit de koninklijk stallen, alleen gebruikt op Prinsjesdag en bij monarchale hoogtijdagen, is immers een geschenk van de Amsterdamse bevolking aan koningin Wilhelmina bij gelegenheid van haar inhuldiging in 1898.
Het is allemaal tekenend voor de wat dubbele verhouding tussen Amsterdam - hoofdstad maar geen regeringszetel - en Oranje. De hoofdstad namelijk staat sinds jaar en dag bekend om zijn (sluimerende) republikeinse sentimenten, maar is tegelijk het toneel van de belangrijkste momenten in de Nederlandse monarchie.
Stadhuis
Het Koninklijk Paleis op de Dam, ontworpen door Jacob van Campen, is zijn roemruchte en lange geschiedenis in hartje Amsterdam in 1648 begonnen als stadhuis. Het is niet eens koninklijk paleis geworden door toedoen van een Nederlands vorst, maar door een beslissing van de Franse keizer Napoleon die het - na de verovering van ons land - goed vond dat het raadhuis van Amsterdam in 1808 de residentie werd van zijn tot Koning van Holland gebombardeerde broer Lodewijk.
Nadat de Fransen de de aftocht haden geblazen werd in 1813 Willem I als eerste Nederlandse koning ingehuldigd.
Hij gaf het paleis op de Dam weer terug aan de gemeente.
Maar al snel zag Willem I in dat het goed was een pied a terre in Amsterdam te hebben. Hij vroeg en kreeg het paleis van de gemeente terug en sindsdien dient het als Amsterdams 'logeeradres' voor de Oranjes en als plaats van handeling bij grote koninklijke gebeurtenissen in de hoofdstad.
In 1936 werd het Koninklijk Paleis op de Dam staatsbezit en werd het ook museum. Zo is de situatie nog steeds. Maar telkens weer gaan er in de hoofdstad (republikeinse) stemmen op het paleis zijn oorspronkelijke bestemming terug te geven: dat van stadhuis van Amsterdam.
Heel nadrukkelijk nog was dat het geval bij de heftige discussies die vooraf gingen aan de bouw van de Stopera (stadhuis en opera) aan het Waterlooplein, dat werd geopend in 1986.
Paleismuseum
Tegenwoordig lijkt vrijwel iedereen er vrede mee te hebben dat het paleis op de Dam koninklijk paleis én museum blijft. Dat bleek bij de heropening half juni door koningin Beatrix, nadat het paleis ingrijpend was gerestaureerd en gemoderniseerd.
Die restauratie - kosten ruim 80 miljoen - heeft ongeveer 3,5 jaar geduurd en al die tijd is het paleismuseum op de Dam gesloten geweest. Maar nu is het in oude luister herschapen en met liften, beveiligingssystemen, airco en keukens aan de eisen des tijd aangepast.
De onderdanen staan weer in de rij om een kijkje te nemen en de koningin kan het paleis weer gebruiken voor staatsbezoeken, banketten, ontvangsten én voor de troonswisseling.
Behalve het Koninklijk Paleis in Amsterdam heeft ook paleis Het Loo in Apeldoorn de functie van museum. Dit was het favoriete paleis van wijlen koningin Wilhelmina.
Over de definitieve bestemming van het woon- en werkpaleis van wijlen koningin Juliana, paleis Soestdijk (net als de twee paleizen in Den Haag, dat in Amsterdam en dat in Apeldoorn staatsbezit), wordt nog druk gedelibereerd.
Het kan een museum worden, maar er is ook sprake van een luxe appartementencomplex. Misschien zouden drie paleismusea in Nederland inderdaad wel wat te veel van het goede zijn.
Ook in het buitenland zijn vroegere paleizen herschapen in musea of als paleismusea opengesteld voor het publiek. Maar er is een opvallend verschil: Nederland heeft dan wel een hele reeks paleizen, maar het zijn vergeleken met het buitenland allemaal slechts simpele en kleine gebouwen.
Ons van huis uit republikeinse en zuinig-calvinistische landje heeft nooit zulke echt absolute monarchen gekend en geduld als bijvoorbeeld Rusland, Frankrijk, Oostenrijk, Duitsland en Engeland. En aan het formaat van onze paleizen, dan wel paleismusea, is dat nog altijd te zien.
Toekomst
Hoe het paleizenlandschap bij ons er zal uitzien na de troonsbestijging van Willem-Alexander is niet te zeggen. Zeker is dat koningin Beatrix zich zal terugtrekken op kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche, haar persoonlijk eigendom. Het ligt voor de hand dat Willem-Alexander met zijn gezin van zijn eigen landgoed De Eikenhorst in Wassenaar zal verkassen naar paleis Huis ten Bosch en/of paleis Noordeinde.
Maar niets is zeker. De staat heeft paleizen genoeg in de aanbieding. Het zou evenwel een regelrechte sensatie zijn als de nieuwe koning het enige Koninklijke Paleis dat ons land rijk is, het paleis op de Dam, zou betrekken.
Nog sensationeler, maar eigenlijk alleen als denkexperiment realistisch, zou de bouw van een fonkelnieuw, modern paleis zijn. Overigens: waarom eigenlijk niet? Het parlement en zowat alle departementen hebben na de oorlog gloednieuwe, moderne gebouwen betrokken. Waarom dan ook het staatshoofd niet? Desnoods alleen een kantoortorentje in het centrum van Den Haag als werkpaleis.
Vergeet het maar. De onderdanen zouden het begrijpen noch willen. Een koning hoort bij de uitoefening van zijn functie te resideren in een paleis zoals hij zich bij bijzondere momenten ook laat verplaatsen in een gouden paardenkoets in plaats van gebruik te maken van een (gouden) auto.
De tijden dat een volk zich dient te schikken naar de koning en een vorst naar hartenlust nieuwe, grote paleizen kan bouwen, zijn voorbij. In de constitutionele monarchie van nu moet de koning zich - graag of niet - naar zijn volk schikken. Dat is het verschil tussen de absolute monarchie van toen en de volkssoevereiniteit of democratie van nu.
Deel deze pagina
»