- Aanplakborden »
- AOW-leeftijd »
- Blanco stem »
- Breekpunt »
- Campagne »
- Campagnekas »
- CDA (Christen-Democratisch Appèl) »
- ChristenUnie »
- Coalitie »
- Coalitievoorkeur »
- D66 (Democraten 66) »
- DPK (Democratisch Politiek Keerpunt) »
- Doorrekening »
- Fractie »
- GroenLinks »
- Hypotheekrenteaftrek »
- Kamerlid »
- Kandidatenlijst »
- Kiesdeler »
- Kiesdrempel »
- Kiesrecht »
- Kiezer »
- Links »
- Lijstduwer »
- Lijsttrekker »
- Lijstverbinding »
- Opkomst »
- Opkomstplicht »
- Peilingen »
- Premiersbonus »
- PvdA (Partij van de Arbeid) »
- Partij voor de Dieren »
- PVV (Partij Voor de Vrijheid) »
- Rechts »
- Rood potlood »
- SGP (Staatkundig Gereformeerde Partij) »
- SP (Socialistisch Partij) »
- Torentje »
- Verkiezingsprogramma »
- 50Plus »
- VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie) »
- Zwevende kiezer »
- Aanplakborden
- Hoewel ze sinds de digitale revolutie eigenlijk achterhaald zijn, stelt de gemeente bij elke verkiezing nog aanplakborden op waarop politieke partijen een affiche mogen plakken. Leidt traditioneel tot een plakoorlog, waarbij het ene stemadvies over het andere wordt geplakt.
- AOW-leeftijd
- Is nu nog 65. Verhoging is al jaren een heikel thema. In het Vijfpartijenakkoord van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie staat dat er in 2013 mee begonnen moet worden en dat de AOW-leeftijd in 2023 67 moet zijn. De SP wil in elk geval tot 2020 geen verhoging. De PVV wil er maximaal één jaar bij.
- Blanco stem
- Niet te verwarren met een ongeldige stem. Bij een ongeldige stem is er bijvoorbeeld op een stembiljet getekend of zijn er meerdere hokjes rood gemaakt. Bij een blanco stem is het stembiljet ongewijzigd in de stembus gedeponeerd. Overigens is het effect van een blanco of ongeldige stem hetzelfde: hij telt niet mee voor de uitslag, maar wel voor de opkomst.
- Breekpunt
- Geen campagne zonder breekpunten. Partij X wil niet met partij Y in een kabinet, als die de hypotheekrenteaftrek wil aanpakken. En partij Z zal zeker niet regeren met een partij die de AOW-leeftijd wil verhogen. Journalisten zijn in campagnetijd voortdurend op zoek naar dit soort ferme stellingnames. Politici proberen op hun beurt zoveel mogelijk de kaarten tegen de borst te houden.
- Campagne
- In aanloop naar de verkiezingen maken politici reclame voor hun partij door zich bijvoorbeeld te vertonen op de Libelle Zomerdagen of op Lowlands. Ook laten ze zich zoveel mogelijk op tv zien. Het gaat er in de campagne de laatste jaren harder aan toe dan vroeger. Politieke tegenstanders betichten elkaar van liegen en draaien. Sommigen spreken van 'Amerikaanse toestanden'.
- Campagnekas
- In 2010 gaven partijen tussen de 7 en 9 miljoen uit aan campagneactiviteiten. Dat is peanuts vergeleken met andere landen. Traditiegetrouw heeft de SP het meeste geld voor reclameactiviteiten, omdat de vertegenwoordigers van deze partij een deel van hun salaris afstaan. De PVV geeft geen openheid over de inhoud van de campagnekas.
- CDA (Christen-Democratisch Appèl)
- In 1980 opgerichte confessionele partij als fusie van de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU. Eén van de drie klassieke bestuurspartijen in de Nederlandse politiek. Maakte sinds 1919 vrijwel altijd deel uit van het kabinet en zat alleen van 1994 tot 2002 in de oppositie. Haalde tot 1994 altijd rond de vijftig of meer Kamerzetels, maar verloor dat jaar bijna de helft van zijn aanhang. Kwam in het afgelopen decennia nog wel twee keer boven de 40 Kamerzetels maar leed in 2010 opnieuw een forse nederlaag en haalde toen 21 Kamerzetels. Leverde sinds 1980 drie keer de premier: Dries van Agt (tot 1982), Ruud Lubbers (1982-94) en Jan Peter Balkenende (2002-2010). Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma.
- ChristenUnie
- In 2000 opgerichte confessionele partij als fusie van het GPV en de RPF. Haalde sindsdien bij Kamerverkiezingen steeds tussen de drie en zes zetels. Was van 2007 tot 2010 regeringspartij in een coalitie met het CDA en de PvdA, met André Rouvoet als vicepremier. Kwam na de Kamerverkiezingen van 2010 opnieuw in de oppositie. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Arie Slob.
- Coalitie
- "Nederland coalitieland", wordt vaak gezegd. En daarmee wordt dan bedoeld dat er nu eenmaal compromissen moeten worden gesloten. Een Nederlands kabinet bestaat al snel uit drie partijen (zodat het op de steun van een ruime meerderheid in de Kamer kan rekenen). En geen van die partijen kan volledig zijn zin krijgen. Dat betekent dat dingen die in de campagne nog als breekpunt golden, tijdens de formatie van een nieuw kabinet toch zomaar weer kunnen sneuvelen.
- Coalitievoorkeur
- Behalve naar breekpunten zijn de kiezers in campagnetijd nieuwsgierig naar coalitievoorkeuren of liever nog: coalitieafkeuren. Welke partij wil met welke partij graag, of juist onder geen beding regeren?
- D66 (Democraten 66)
- In 1966 opgerichte sociaal-liberale partij die aanvankelijk vooral gericht was op hervorming van het politieke bestel. Kende in zijn bestaan hoge pieken (24 Kamerzetels in 1994 onder oprichter Hans van Mierlo) en diepe dalen (drie Kamerzetels in 2006). Nam een aantal keren deel aan een kabinet, met Jan Terlouw (1981-82), Hans van Mierlo (1994-98), Els Borst (1998-2002), Thom de Graaf (2003-04) en Laurens Jan Brinkhorst (2004-06) als vicepremier. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Alexander Pechtold.
- DPK (Democratisch Politiek Keerpunt)
- In 2012 opgerichte partij. Fusie tussen de Onafhankelijke Burger Partij van ex-PVV-Kamerlid Hero Brinkman en het door Rita Verdonk opgerichte Trots op Nederland. Lijsttrekker Brinkman nam in maart afscheid van de PVV, omdat hij die partij te zeer rond één man (Geert Wilders) vond draaien. Ook vond hij dat de PVV te veel mensen wegzet. Hij wil met zijn eigen partij "een zeer krachtig geluid op rechts" laten horen en vindt bijvoorbeeld dat Nederland moet stoppen met de euro.
- Doorrekening
- Het Centraal Planbureau (CPb) rekent voor de Tweede Kamerverkiezingen de verkiezingsprogramma's door. Een belangrijke gebeurtenis voor de partijen, want de resultaten moeten duidelijk maken of hun plannen enigszins realistisch zijn. Overigens leggen alle partijen de uitkomsten hoe dan ook optimistisch uit. Zo van: "Die partij is kampioen Banen Creëren, maar bij ons is het onderwijs het beste af".
- Fractie
- De vertegenwoordigers van één partij in de Tweede Kamer vormen samen een fractie. Ieder fractielid heeft een 'portefeuille' met één of meerdere onderwerpen, waarover hij of zij het woord voert tijdens debatten. De leider van een fractie is de fractievoorzitter. Vaak is die persoon ook partijleider, maar niet per definitie. De partijleider kan ook deel uitmaken van het kabinet.
- GroenLinks
- In 1990 opgerichte partij als fusie van de christenradicale PPR, de pacifistische PSP en de communistische CPN. Haalde in 1998 het beste verkiezingsresultaat met elf Kamerzetels. Heeft nu tien zetels. Hoewel de partij sinds 1994 koerst op kabinetsdeelname, is dat er tot nu toe niet van gekomen. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Jolande Sap.
- Hypotheekrenteaftrek
- Ook wel: het h-woord. Zeer gevoelig onderwerp. De hypotheekrenteaftrek is in de ogen van velen een verworven recht. Morrelen aan deze fiscale maatregel voor huizenbezitters leidt naar hun mening tot ineenstorting van de woningmarkt. Onder invloed van het Vijfpartijenakkoord lijkt dit onderwerp in deze campagne voor het eerst geen taboe meer te zijn.
- Kamerlid
- Ook wel: volksvertegenwoordiger, parlementariër. De Tweede Kamer telt 150 Kamerleden die democratisch zijn gekozen in verkiezingen die in principe om de vier jaar worden gehouden (de laatste tijd aanzienlijk vaker). Voor het Kamerlidmaatschap is geen specifieke opleiding nodig. Wel moet een Kamerlid een Nederlands paspoort hebben en meerderjarig zijn.
- Kandidatenlijst
- Lijst met namen van de mensen die een partij graag en iets minder graag in de Kamer wil zien. Op nummer 1 staat de lijsttrekker. Over de daarop volgende plaatsen ontstaat vaak gesteggel. Zo kwam het CDA dit jaar vooral met nieuwe namen. Veel zittende Kamerleden staan tot hun teleurstelling niet meer op de lijst, of hebben een lage (lees: onverkiesbare) plaats.
- Kiesdeler
- De kiesdeler wordt gebruikt om uit te rekenen hoeveel zetels een partij in de Tweede Kamer krijgt, en is gelijk aan het aantal geldige stemmen dat is uitgebracht. Dus stel dat er 10 miljoen keer is gestemd, dan is de som: 150 Kamerzetels : 10 miljoen stemmen = 66.667. Dat betekent dat er 66.667 stemmen nodig zijn voor één zetel.
- Kiesdrempel
- Het minimumaantal stemmen dat nodig is om een zetel in de Tweede Kamer te halen. In Nederland is dat 0,67 procent. In andere landen ligt de kiesdrempel vaak veel hoger, in Duitsland bijvoorbeeld op 5 procent. Door de lage kiesdrempel telt het Nederlandse parlement altijd wel een paar kleine fracties, met één of twee zetels.
- Kiesrecht
Nederland kent algemeen kiesrecht voor mannen (sinds 1917) en vrouwen (sinds 1919). Dat wil zeggen dat iedere Nederlandse staatsburger van 18 jaar en ouder mag stemmen (actief kiesrecht) en zich verkiesbaar mag stellen (passief kiesrecht). Uitgesloten zijn mensen die door een rechterlijke uitspraak uit hun kiesrecht zijn ontzet. Bij Europese en Tweede Kamerverkiezingen mogen ook Nederlanders in het buitenland stemmen, als zij zich tenminste hebben laten registreren.
- Kiezer
- Degene om wie alles draait bij de verkiezingen is 'dé kiezer'. Probleem is dat steeds minder duidelijk is wat die kiezer wil. De tijden van de verzuiling, waarin mensen hun leven lang CDA of PvdA stemden omdat ze nu eenmaal christen of sociaaldemocraat waren, is voorbij. Inmiddels zijn de meeste kiezers zwevend. Dat wil zeggen dat ze per keer bekijken aan welke partij ze hun stem toevertrouwen.
- Links
- Het politieke speelveld wordt voor het gemak vaak ingedeeld in links en rechts. Links staat daarbij grofweg voor 'progressieve' partijen, die een grotere rol van de overheid wensen, aan de kant van de werknemer staan en zich druk maken om het milieu en andere 'sociale' onderwerpen. Maar een waterdichte definitie is er niet. Over het algemeen worden PvdA, GroenLinks, SP en de Partij voor de Dieren bij het 'linkse blok' geschaard en wordt D66 als een twijfelgeval gezien.
- Lijstduwer
- Een lijstduwer is een BN'er, die op een lage, onverkiesbare plek op de kandidatenlijst van een partij wordt gezet. Het is meestal de bedoeling dat deze persoon wel kiezers trekt, maar geen zetel in de Tweede Kamer inneemt. De PvdA heeft deze keer historicus en tv-persoonlijkheid Maarten van Rossem als lijstduwer op nummer 74 staan.
- Lijsttrekker
- De lijsttrekker is de nummer 1 op een kandidatenlijst. Hij of zij is het gezicht van de partij in de verkiezingscampagne. Na de verkiezingen wordt de lijsttrekker meestal fractievoorzitter, maar soms neemt de politiek leider zitting in het nieuwe kabinet (als minister, of liever: als premier). De rol van lijsttrekker lijkt steeds belangrijker te worden. Kon hij voorheen succes boeken met louter inhoudelijke kennis, tegenwoordig moet hij het vooral goed overkomen in de media.
- Lijstverbinding
- Ook wel lijstencombinatie genoemd. Partijen kunnen voor de verkiezingen een lijstverbinding met elkaar aangaan. om zo meer kans te maken op een restzetel. De reststemmen van de twee geestverwante partijen worden bij elkaar opgeteld. Voor deze verkiezingen hebben de ChristenUnie en de SGP en de PvdA, SP en GroenLinks een lijstverbinding laten registreren bij het Centraal Stembureau.
- Opkomst
- Sinds de afschaffing van de opkomstplicht schommelt het percentage stemgerechtigden dat naar het stembureau gaat, tussen de 73 en 88 procent. Bij de vorige verkiezingen was de opkomst 75,3 procent. Er wordt vaak gezegd dat het weer een belangrijke rol speelt bij de opkomst, maar volgens Nijmeegse onderzoekers valt dat erg mee: de opkomst daalt met 1 procent bij 25 mm regen en stijgt met 1 procent als het 10 graden warmer is.
- Opkomstplicht
- In Nederland bestond tot en met 1970 een opkomstplicht, zoals ze die in België nu nog kennen. Kiezers waren niet verplicht om te stemmen, maar moesten zich wel "op een bepaalde dag naar een door de overheid te bepalen plaats begeven", zoals een stembureau. De opkomst lag in die tijd rond de 94 procent.
- Peilingen
- Hoewel ze zogenaamd niet serieus te nemen zijn, houden veel mensen toch nauwgezet de peilingen in de gaten. Op dit moment zijn er drie grote peilbureau's: Maurice de Hond, TNS Nipo en Ipsos Synovate. Voor de NOS maakt de Universiteit van Leiden een Peilingwijzer, waarin een gemiddelde te zien is.
- Premiersbonus
- De partij van degene die de afgelopen regeerperiode in het Torentje heeft gezeten, doet het altijd goed bij verkiezingen. Dat wordt tenminste vaak beweerd. De minister-president zou door zijn verantwoordelijke functie per definitie vertrouwenwekkend overkomen, is dan de verklaring. Of de zogenoemde premiersbonus bestaat, is onderwerp van discussie. Feit is dat hij niet altijd wordt geïnd.
- PvdA (Partij van de Arbeid)
- In 1946 opgerichte sociaaldemocratische partij als fusie van de sociaaldemocratische SDAP en de sociaal-liberale VDB. Eén van de drie klassieke bestuurspartijen in de Nederlandse politiek. Leverde drie keer de premier: Willem Drees (1948-58), Joop den Uyl (1973-77) en Wim Kok (1994-2002). Haalde tot het begin van deze eeuw meestal tussen de 40 en 50 Kamerzetels (met als hoogtepunt 53 in 1977 onder Joop den Uyl), maar haalde na een dieptepunt in 2002 (23) bij de laatste twee Kamerverkiezingen nog rond de dertig zetels. Droeg sinds 1946 in totaal 33 jaar regeringsverantwoordelijkheid, maar zit sinds 2010 in de oppositie. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Diederik Samsom.
- Partij voor de Dieren
- In 2002 opgericht partij die zich sterk maakt voor een dier- en milieuvriendelijke samenleving. Kwam in 2006 als eerste diervriendelijke partij ter wereld in een gekozen volksvertegenwoordiging. Kreeg twee zetels, die de partij in 2010 wist te behouden. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Marianne Thieme.
- PVV (Partij Voor de Vrijheid)
- In 2005 opgerichte eenmanspartij van het indertijd uit de VVD-fractie getreden Kamerlid Geert Wilders. Verzet zich tegen de invloed van de islam in de Nederlandse samenleving en pleit voor uittreding van Nederland uit de Europese Unie. Kwam in 2006 met negen zetels in de Tweede Kamer en haalde in 2010 24 Kamerzetels. Sloot toen een gedoogakkoord met een minderheidscoalitie van de VVD en het CDA onder VVD-premier Rutte. Brak met die coalitie in 2012, toen geen overeenstemming over een omvangrijk bezuinigingspakket kon worden bereikt. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Geert Wilders.
- Rechts
- Wat in de politiek onder links en rechts wordt verstaan, is niet helemaal duidelijk. Grofweg kun je zeggen dat rechts conservatiever is, aan de kant van de werkgevers staat en bijvoorbeeld meer gericht is gezagshandhaving. In het huidige politieke landschap worden de VVD, het CDA en de SGP als rechts gezien. De ChristenUnie is een twijfelgeval. De PVV wordt door sommigen extreem-rechts genoemd, maar maakt zich ook druk om 'linkse' thema's als de kwaliteit van de zorg.
- Rood potlood
- Sinds een paar jaar kleuren we weer met een rood potlood een vakje rood op het stembiljet. De stemcomputers staan op zolder sinds de actiegroep Wijvertrouwensstemcomputersniet met succes aantoonde dat die konden worden 'afgeluisterd'. Het ouderwetse handwerk heeft tot gevolg dat de uitslagen van de verkiezingen niet meer rond middernacht bekend zijn, maar vaak pas na het ochtendgloren.
- SGP (Staatkundig Gereformeerde Partij)
- In 1918 opgerichte confessionele partij. Meest orhodoxe van de in Nederland actieve christelijke partijen die sinds zijn oprichting meestal twee en soms drie Kamerzetels haalt. Nam nog nooit deel aan een kabinet. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Kees van der Staaij.
- SP (Socialistisch Partij)
- In 1972 opgerichte socialistische partij die zich sinds zijn oprichting ook als actiepartij presenteerde. Kwam in 1994 voor het eerst in de Tweede Kamer ( twee zetels) en groeide per Kamerverkiezing tot 25 zetels in 2006, maar raakte daar in 2010 weer tien zetels van kwijt. Nam nog nooit deel aan een kabinet, maar spreekt zich inmiddels luid en duidelijk uit voor regeringsdeelname. Lijsttrekker is de huidige fractievoorzitter Emile Roemer.
- Torentje
- Het Torentje is de werkkamer van de minister-president aan het Binnenhof in Den Haag. Het wordt steeds genoemd naar de huidige 'bewoner', dus: het Torentje van Rutte, het Torentje van Balkenende enzovoorts. Van sommige lijsttrekkers (Rutte, Roemer, Samsom) is bekend dat zij bij de verkiezingen "voor het Torentje gaan", m.a.w. dat zij graag premier willen worden.
- Verkiezingsprogramma
- Voorafgaand aan verkiezingen schrijven partijen in hun verkiezingsprogramma wat er zou moeten gebeuren als zij de verkiezingen winnen. De hypotheekrenteaftrek wordt onder hun bewind subiet of juist nooit ofte nimmer afgeschaft, bijvoorbeeld. Complicerende factor is dat geen van de partijen het alleen voor het zeggen krijgt. Er moeten coalities worden gesloten, en dat betekent: water bij wijn.
- 50Plus
- In 2011 opgerichte ouderenpartij die sinds dat jaar met een zetel in de Eerste Kamer is vertegenwoordigd. In 1994 haalde het Algemeen Ouderen Verbond verrassend zeven zetels in de Tweede Kamer, maar de AOV-fractie viel daarna uiteen en verloor in 1998 al haar zetels. Het was de enige keer dat een ouderenpartij in de Tweede Kamer was vertegenwoordigd. Lijsttrekker Henk Krol is oud-hoofdredacteur van de Gay Krant.
- VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie)
- In 1948 opgerichte liberale partij die zich als erfgenaam van het negentiende-eeuwse liberalisme beschouwt. Staat vooral voor een kleinere overheid en een strenger veiligheidsbeleid. Haalde tot eind jaren '60 zelden meer dan 10 procent van de stemmen, maar brak daarna onder lijsttrekkers als Hans Wiegel, Ed Nijpels en Frits Bolkestein door naar rond de 20 procent. Zijn beste resultaat haalde de VVD in 1998 met lijsttrekker Bolkestein met 38 Kamerzetels. Zakte daarna terug tot 22 zetels in 2006, toen Rutte voor het eerst lijsttrekker was, maar werd in 2010 met 31 zetels voor het eerst de grootste partij in de Tweede Kamer. Lijsttrekker Rutte werd vervolgens de eerste liberale premier sinds 1913.
- Zwevende kiezer
- De zwevende kiezer is een kiezer die niet aan een partij gebonden is. Hij of zij vraagt bij elke verkiezing af: op wie moet ik nu weer stemmen? Hoe langer de verzuiling geleden is, hoe meer zwevende kiezers er zijn. Destijds was je je leven lang sociaaldemocraat of liberaal en stemde je altijd op de bijbehorende partij. Nu is switchen tussen bijvoorbeeld VVD en GroenLinks niet meer ongewoon.