'Himmler was een moeilijk te doorgronden persoon'

Zijn naam is synoniem met de onmenselijkheden van nazi-Duitsland. Heinrich Himmler. Als SS-baas en de persoonlijke aanjager van de Holocaust was hij een onmisbaar onderdeel van de machine des doods van het Derde Rijk. Toch waagden maar weinigen zich aan een biografie over hem. De Duitse historicus Peter Longerich voorziet nu in die lacune met een bijna duizend pagina's tellende analyse. De vertaling ervan ligt sinds kort in de winkels.

"Ik denk dat het komt doordat hij zo'n moeilijk te doorgronden persoon is", speculeert Longerich over het uitblijven van meer studies. "Ik schrijf nu over Goebbels en dat is een veel interessanter persoon dan die vreemde snuiter Himmler, die constant probeerde zijn emoties te verhullen."

Dat maakt de belangrijkste vraag die gesteld moet worden bij nazibiografieën alleen maar moeilijker te beantwoorden: Hoe kan een mens zo meedogenloos wreed zijn?

Vijanden
"Aan zijn jeugd is niets bijzonders," stelt Longerich. Er is geen "bijzonder trauma" dat zijn latere wandaden kan verklaren. Vormend voor het karakter van de latere massamoordenaar is zijn mislukte carrière in het Duitse leger. De in 1900 geboren Himmler was net te laat om in WOI te dienen aan het front. Hij zou er altijd teleurgesteld over blijven.

"Vanaf zijn zeventiende blijft hij zijn leven lang actief in militaire en paramilitaire organisaties. In de loop der jaren leerde hij dus te vechten tegen vijanden, hen te vernietigen. Wie die vijand was, veranderde gedurende de jaren." Voor de militair Himmler waren het de Fransen, maar als nationaal-socialist bestreed hij de communisten. Als SS-leider "zag hij miljoenen burgers die hij van een minderwaardig ras achtte, als zijn vijanden".

Via de paramilitaire SA kwam Himmler in contact met het nationaal-socialisme. Zijn loyaliteit lag in eerste instantie dan ook meer bij de leider van de bruinhemden, Ernst Röhm, dan bij Adolf Hitler. Maar Himmler ziet wie van de twee de toekomst heeft en kiest voor de Führer voordat Rohm na de Nacht van de Lange Messen wordt vermoord.

"Goebbels zag Hitler als een politieke Messias, hij verafgoodde hem. Bij Himmler is het koeler, met minder emoties. Zo schreef hij kritisch over 'Mein Kampf'. Maar hij begreep dat de enige kans voor de SS om een sleutelrol te spelen zou voortkomen uit een absolute gehoorzaamheid aan Hitler. Zijn trouw aan Hitler is veel meer een kwestie van politieke calculatie dan een van emoties."

Holocaust goedgepraat
Himmler had dan ook een andere kijk op de Joden dan zijn Führer. "Het is fout om te schrijven over Himmler als architect van de Holocaust als iemand die steeds gedreven werd door antisemitisme. Je moet het zien in de context van een groter plan, het scheppen van de nieuwe orde die de nazi's aanbrachten in Europa. Het was iets heel functioneels voor hem."

"Hij hield zich niet zo bezig met wat de nazi's de Judenfrage noemden. In de jaren dertig liet hij het over aan zijn tweede man, Heydrich, en in de jaren veertig meende hij dat het Joodse probleem was opgelost. Hij dacht de Joden naar een verre kolonie zouden worden gedeporteerd of in een reservaat in het oosten terecht zouden komen."

Pas relatief laat begint Himmler na te denken over de vernietiging van de Joden. "In de tweede helft van 1941, na de inval in de Sovjet Unie, realiseerde hij zich dat als hij zich van de Joden zou ontdoen met massamoorden, hij een centrale rol zou krijgen in het scheppen van de nieuwe orde in dat nieuwe Lebensraum."

"Ik denk dat hij de moord op miljoen mensen voor zichzelf goed praatte door zichzelf voor te houden dat het iets was wat moest gebeuren om dit positieve visioen, dit Utopia, te realiseren. Hij zag zichzelf als de enige die dat voor elkaar zou kunnen krijgen."

Verraad?
Uiteindelijk lukte het hem niet. Himmlers macht groeide naarmate het Derde Rijk meer bedreigd raakte, maar uiteindelijk zag hij in april en mei 1945 zijn zorgvuldig opgebouwde imperium om zich heen ineenstorten: het Duitse Rijk werd verslagen, zijn SS viel uiteen en uiteindelijk onterfde Hitler hem na een poging tot onrealistische onderhandelingen met de Geallieerden.

Himmler probeerde de Geallieerden om te praten samen op te trekken tegen de communisten. Hij berichtte Hitler dat hij ervan uitging dat de Führer niet meer kon leiden omdat hij zich in zijn bunker had teruggetrokken en stelde voor Hitlers rol over te nemen.

"Het is voor een biograaf verleidelijk om hem af te schilderen als een koud, emotieloos persoon, een opportunist die aan het eind zijn relatie met Hitler opgaf omdat hij meende dat hij een rol kon krijgen in het Europa na de ondergang van de nazi's," zegt Longerich. "Maar hij had een enorme loyaliteit aan Hitler ontwikkeld, die essentieel was voor zijn positie in het Derde Rijk. Het zou nooit in hem zijn opgekomen tegen de Führer te handelen."

"Dat Hitler zich door hem verraden voelde en uit de partij zette, was een grote teleurstelling voor Himmler." 

Zelfmoord
Himmler vluchtte, maar werd al snel opgepakt. Zijn valse identiteitsbewijzen waren verdacht omdat ze perfect in orde waren, een onmogelijkheid in die chaotische tijden. In Britse gevangenschap pleegde Himmler uiteindelijk zelfmoord met een gifpil.

"Zijn zelfmoord staat in schril contrast met alles wat hij zijn mannen had voorgehouden. Als hij zijn eigen toespraken serieus had genomen, dan had hij óf de verantwoordelijkheid genomen en de SS verdedigd, óf geprobeerd hebben te sterven aan front of een spectaculaire zelfmoord hebben gepleegd bij een van de 'heilige plekken' in Noord-Duitsland."

"Ik heb met twee groepen psychologen en psychoanalisten gepraat over mensen die zo afhankelijk zijn van het raamwerk waarin ze in leven. Als dat wegvalt, zal die persoon ook snel instorten. Hij wist niet meer wat te doen en probeerde gewoon nog een paar weken langer in leven te blijven."

Heinrich Himmler: Hitlers belangrijkste handlanger - Peter Longerich - De Bezige Bij - ISBN: 9789023428695 - € 59.90