Hoeveel mensen zitten vast in Guantánamo Bay?
Momenteel nog 221, allemaal mannen. Volgens het Rode Kruis, dat het gevangenenkamp de afgelopen acht jaar 69 keer heeft bezocht, komen ze uit 28 landen. Zo'n 40 procent van de gevangenen komt uit Jemen.
Is er al iemand veroordeeld?
Ja. Vooropgesteld: er zijn in de loop der jaren ruim 750 verdachten naar Guantánamo gebracht. Meer dan 500 zijn weer vrijgelaten. In maart 2007 werd de Australier David Hicks schuldig bevonden aan samenwerking met de Taliban. Hij moest in eigen land een straf van negen maanden uitzitten. In august 2008 veroordeelde een militaire jury de voormalige chauffeur van Bin Laden, Salim Hamdan, tot 66 maanden gevangenisstraf. Omdat hij jarenlang in voorarrest had gezeten, zat zijn straf er in november 2008 op. Hij werd teruggestuurd naar zijn thuisland, Jemen.
Er zijn dus nog 221 gevangenen over. Wat gaat er met ze gebeuren?
Waarschijnlijk weten we binnen een paar weken meer. De regering-Obama is bezig met een zogeheten prisoner review. Van elke gevangene wordt vastgesteld of hij moet worden vrijgelaten, berecht of langer opgesloten. Alledrie de categorieen brengen problemen met zich mee.
Hoezo? Vrijlaten is toch vrijlaten?
Jawel, maar er is een grote groep gevangenen die niemand wil hebben, ook al moeten ze op last van de rechter of omdat de Amerikaanse regering dat zelf heeft besloten worden vrijgelaten. Ze zitten nog steeds vast in een relatief mild detentieregime, in afwachting van een oplossing.
Wat is het probleem?
Soms lopen de gevangenen in hun eigen land gevaar, zoals een groep Oeigoeren, een islamitische minderheid in China. In andere gevallen is Washington huiverig om de gevangenen terug te sturen naar hun thuisland. Zoals in het geval van Jemen, waar dus een grote groep gevangenen vandaan komt. Jemen, in Amerikaanse ogen een failed state vol radicalisme, stelt dat ze de mannen kunnen opnemen in een rehabilitatieprogramma, maar Washington heeft daar weinig vertrouwen in.
Dan neemt Amerika ze zelf toch op?
Er is geen Amerikaanse staat die dat wil. Het Amerikaanse Congres houdt dat tegen. Ze zijn bang dat de gevangenen, als ze al niet radicaal waren, dat na jarenlange gevangenschap geworden zijn. Overigens hebben sommige gevangenen bijvoorbeeld een aantal Oeigoeren toegegeven dat ze in militante trainingskampen hebben gezeten. Voor Amerikaanse volksvertegenwoordigers is dat voldoende reden om hun komst te blokkeren. Ze zijn trouwens ook huiverig voor rechtzaken.
En Europa?
Sommige Europese landen waaronder Spanje, Portugal en Belgie - hebben zich bereid getoond om gevangenen over te nemen. Maar dat gaat mondjesmaat: doorgaans een of twee per keer. Vaak hebben de betreffende mannen familie in het land van bestemming. Een aantal Oeigoeren is inmiddels opgenomen in Albanie en op Bermuda. Maar Washington zoekt nog altijd hulp. Het State Department heeft er een diplomaat voor vrijgemaakt. Warschijnlijk moet deze Dan Fried nog zo'n 60 tot 80 gevangenen 'slijten', al weten we dat aantal pas zeker als de prisoner review af is.
Wat vindt Nederland?
Vooralsnog wil Nederland geen hulp bieden. Een Kamermeerderheid vindt dat de Amerikanen het maar zelf moeten oplossen. Wel heeft premier Balkenende afgelopen zomer, tijdens een bezoek aan president Obama, de deur op een kier gelaten. Maar een paar uur later gooide minister Verhagen van Buitenlandse Zaken hem alweer dicht.
Dat zijn de gevangenen die vrij mogen komen. Hoe zit het met de gevangenen die berecht gaan worden?
Waarschijnlijk zullen er 60 tot 80 gevangenen uiteindelijk worden berecht, hetzij voor een zogeheten 'militaire commissie', hetzij voor een Amerikaanse federale rechter.
Obama zou die militaire commissies toch afschaffen?
Dat was hij ooit van plan, maar daar is hij op teruggekomen. Wel heeft hij de regels veranderd. Zo mag er niet langer bewijsmateriaal worden gebruikt dat door wrede ondervragingstechnieken is verzameld. Ook krijgen verdachten betere toegang tot hun advocaten.
Waarom niet iedereen gewoon voor een normale rechtbank?
Omdat het bewijsmateriaal in sommige gevallen erg gevoelig is. Bijvoorbeeld omdat het cruciale informatie over intelligence bevat. Een militair tribunaal vereist minder (openbaar) bewijs dan een gewone rechter. Toch zal een flink aantal gevallen gewoon voor een Amerikaanse rechter worden gebracht. In juni kwam de eerste buitenlandse Guantanamo-gevangene naar de VS: Ahmed Ghailani, die verdacht wordt van betrokkenheid bij de aanslagen op Amerikaanse ambassades in Afrika in 1998.
En bij veroordeling? Worden ze dan in de VS opgesloten?
Dat is nog niet duidelijk. Het Amerikaanse Congres gaf onlangs alleen toestemming om de gevangenen voor hun proces naar de VS te brengen. Er zijn overigens voldoende plekken om veroordeelden op te sluiten. In de zogeheten Supermax-gevangenis in Colorado zitten talloze terreurverdachten gevangen, onder wie Richard Reid (de 'shoebomber') en Ramzi Yousef, betrokken bij de WTC-aanslag in 1993. In het geval van sommige verdachten, zoals Khalid Sheikh Mohammed, is het trouwens waarschijnlijker dat ze bij veroordeling de doodstraf krijgen.
De vrijlatingen, de veroordeelden hebben we gehad. Maar waarom wil Obama sommige gevangenen zonder proces opsluiten?
Van sommige gevangenen staat wel vast dat ze een aantal jaren geleden zijn gemarteld. Althans, de regering-Obama vreest dat een rechter tot die conclusie komt. De kans bestaat dat ze dan worden vrijgesproken, en dat is een risico dat Obama niet wil nemen.
Maar daarmee doet hij hetzelfde als Bush.
Op dit punt wel, en dat maakt burgerrechtenorganisaties woedend. Maar Ken Gude, een jurist die Obama tijdens zijn verkiezingscampagne advies gaf over Guantanamo, wijst erop dat dit soort opsluiting voor onbepaalde tijd is toegestaan. Amerika is in oorlog, en in tijden van oorlog mag je de vijand vasthouden, totdat de strijd voorbij is. Ook als je hem geen proces geeft. Zolang je hem na afloop van de strijd maar weer vrijlaat. Maar wanneer is de strijd tegen terreur voorbij? En wie bepaalt dat?
Gaat Obama Guantanamo Bay voor 22 januari 2010 sluiten, zoals hij heeft beloofd?
Het lijkt onwaarschijnlijk. Het zou betekenen dat er in drie maanden tijd voor ruim 220 gevangenen een nieuw land, dan wel een gevangenis in de VS of elders gevonden wordt.
»
»
»