Camp X-Ray: 'The least worst place'

Door correspondent Eelco Bosch van Rosenthal

Tussen de heuvels van Guantanamo Bay ligt het kamp dat oud-defensieminister Rumsfeld ooit "the least worst place" noemde: Camp X-Ray. Hier werden begin januari 2002 de eerste terreurverdachten naartoe gebracht.

De foto's schokten de wereld: terreurverdachten, geblinddoekt en gekneveld, die in een kooi werden vastgehouden in de verzengende hitte op Cuba. 'X-Ray' definieerde Guantanamo Bay, hoeveel pogingen het Pentagon in de loop der jaren ook deed om dat beeld bij te stellen. Niet onbegrijpelijk: deze openluchtgevangenis was slechts vier maanden open. Daarna werden de gevangenen overgebracht naar modernere faciliteiten.

Overwoekerd
Anders dan in het huidige kamp, dat op zo'n vijf minuten rijden ligt, mogen we in 'X-Ray' vrijuit rondkijken en alles filmen. Niet dat er nog zoveel te zien valt. Het kamp is overwoekerd door gras en onkruid. De houten wachttorens zijn onbemand. Het enige geluid komt van de enorme bananenratten die af en toe door het gras ritselen. En af en toe duiken er Jamaicaanse gastarbeiders op, die onkruid wieden.

Want het kamp mag dan niet meer in gebruik zijn, toch wil het leger X-Ray niet helemaal aan de elementen overlaten. Of eigenlijk: dat mag niet. Op last van een Amerikaanse rechter brengt het Pentagon het kamp zoveel mogelijk in kaart. Het leger neemt overal foto's: in de cellen, op de wachttorens, in de barakken waar destijds de verhoren plaatsvonden.

In kaart brengen
Kapitein Thiesse heeft de taak om de sluiting van het huidige gevangenenkamp straks in goede banen te leiden. Hij is ook verantwoordelijk voor het in beeld brengen van Camp X-Ray. Thiesse: "Je hebt het kunnen zien, het kamp is in een vervallen staat, overal groeit onkruid. We moeten het in kaart brengen voordat het volledig verdwijnt, of voordat een orkaan toeslaat." Overigens wekt Thiesse geen moment de indruk dat hij het met tegenzin doet. En als die foto's dan door de advocaat van een verdachte tegen het Pentagon worden gebruikt? "Dat zou kunnen. In dat geval stellen we het materiaal beschikbaar."

Het is dus niet zo dat het Pentagon ons uit de buurt van 'X-Ray' wil houden. Integendeel. Door ons vrij rond te laten lopen, hopen ze begrip te kweken voor de situatie destijds. Het is niet zo simpel als het lijkt, zegt kolonel Vargo, als hij ons ontvangt in zijn kantoortje. Vargo heeft de operationele leiding over het huidige gevangenenkamp. "De oorlog in Afghanistan was een paar maanden aan de gang, elf september was nog geen half jaar geleden. Dit was een nieuw soort oorlog. We moesten ergens naar toe met die verdachten, totdat we ergens een definitieve gevangenis konden bouwen."

PR-ramp
Uiteindelijk kwamen de gevangenen dus terecht in X-Ray. Vier maanden lang. Halverwege de jaren negentig werd het gebruikt om criminele vluchtelingen uit Haïti te scheiden van 'gewone' vluchtelingen. Vargo: "Destijds hoorden we daar niemand over. Als het goed genoeg was voor dieven en verkrachters, waarom dan niet voor terroristen?" Maar Vargo erkent – zoals iedereen hier trouwens – dat Camp X-Ray een PR-ramp voor Amerika is geweest. Hij wil alleen maar zeggen: "wat hadden jullie gedaan, als je in onze schoenen stond?" Vargo benadrukt dat de gevangenen destijds, net als nu, drie maaltijden per dag kregen, een koran tot hun beschikking hadden, en zes maal per dag konden bidden.

En dat maakte het dus, in dat fraaie Rumfeldiaanse Engels, "the least worst place." De beste van de slechtste plekken. Wat er zich precies afspeelde, kunnen de bananenratten ons niet vertellen.

Lees hier het weblog van Eelco Bosch van Rosenthal