Door redacteur Literatuur Jef van Gool
Voor de vijfde keer in zes jaar heeft de Zweedse Academie de Nobelprijs toegekend aan een Europese auteur. Na Elfriede Jelinek in 2004, Harold Pinter in 2005, Doris Lessing in 2007 en J.M. Le Clézio in 2008 gaat de prijs nu naar Herta Müller, die daarmee de tweede Duitstalige laureaat in zes jaar is.
Zeker dit jaar gold zij als een van de voornaamste kanshebbers.
De Academie gaf de volgende toelichting op haar keuze: "Met de concentratie van de poëzie en de zakelijkheid van het proza heeft zij het landschap van de misdeelden getekend".
Gecensureerd debuut
Herta Müller werd in 1953 geboren in een familie binnen de Duitstalige minderheid in Nitzkydorf in Roemenië. Van 1973 tot 1976 studeerde ze Germaanse en Romaanse taal en letteren aan de universiteit van Timisoara. Daar maakte ze deel uit van de actiegroep Banat, een beweging van Duits-Roemeense schrijvers die ijverde voor de vrijheid van het woord onder het regime van Ceausescu.
Na haar studie ging ze aan het werk als vertaler in een machinefabriek, waar ze werd ontslagen omdat ze weigerde mee te werken met de Securitate, de gevreesde geheime politie. In 1987, vijf jaar na haar (gecensureerde) debuut Niederungen wist ze het land te ontvluchten en vestigde ze zich in West-Berlijn.
Veel van haar boeken spelen in het Roemenië onder Ceausescu. De opgejaagde personages hebben slechts twee opties: zelfmoord of vluchten. Eenmaal gevlucht, blijkt de werkelijkheid in het buitenland anders te zijn dan vooraf gedroomd.
Vervreemding
In 1986 verscheen in Berlijn Der Mensch ist ein grosser Fasan auf der Welt, vertaald als 'De mens is een grote fazant'. De titel is een Roemeense zegswijze: net als de slecht vliegende fazant kan een mens zich nauwelijks verdedigen tegen zijn belagers. Hij is gedoemd het onderspit te delven, een eeuwige verliezer.
In deze vertelling probeert de molenaar Windisch al jarenlang op een eerlijke manier de benodigde papieren te krijgen om met vrouw en dochter naar Duitsland te kunnen emigreren. Uiteindelijk zwicht hij voor de corruptie, maar dat kost hem veel geld en de eer van zijn dochter. Ze gaan een onzekere toekomst tegemoet.
Elk van de korte verhalen in 'Barrevoets in februari' (Barfüssiger Februar, 1987) is een aanklacht tegen de omstandigheden die de vrijheid in het Duitssprekende deel van Roemenië in de weg staan. Oorlogsherinneringen en de ellendige armoede op het platteland maken dat de mensen gelaten hun lot ondergaan. Tot woede van de schrijfster zelf.
In 'Reizigster op één been' (Reisende auf einen Bein, 1989) is een jonge vrouw gevlucht uit haar dictatoriale land. In afwachting van haar staatsburgerschap heeft zij zich in de Bondsrepubliek gevestigd. Als in deze nieuwe omgeving niets blijkt te zijn zoals verwacht, valt ze ten prooi aan een angstaanjagende, door Müller op indringend precieze manier beschreven vervreemding.
Bekroond
Angst en dreiging overheersen ook in 'De vos was de jager' (Der Fuchs war damals schon der Jäger, 1992), over het leven van enkele mensen voor en tijdens de Roemeense opstand tegen Ceausescu. Tot hun bittere teleurstelling verandert er na diens val niet zo veel.
In 'Hartedier' (Heztzier, 1994), waarvan de Engelse vertaling The Land of Green Plums in 1998 werd bekroond met de International IMPAC Dublin Literary Award, gaat een groep bevriende Roemeense studenten ten onder in hun verzet tegen deze dictator. Een van hen is een jonge vrouw die als vertaalster werkt in een machinefabriek. Uiterst beklemmend weet Müller voelbaar te maken wat het betekent voortdurend geïntimideerd te worden door de geheime politie en te weten omringd te zijn door laffe collega's die je elk moment kunnen verraden.
Taalgevoeligheid
Door de omgang met ten minste drie talen Duits, Roemeens en Hongaars heeft Müller zelf een uiterst verfijnde taalgevoeligheid ontwikkeld. Geen wonder dat ze in de autobiografische bundel Der König verneigt sich und tötet (2003) veel schrijft over de taal en de beleving daarvan.
Müller krijgt de prijs uitgereikt op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel. De prijs bestaat uit een medaille, een oorkonde en een geldbedrag van ongeveer een miljoen euro.
»
»