Door correspondent Wouter Zwart
"Vandaag is het Chinese Volk opgestaan." Met die woorden stichtte Mao Zedong op 1 oktober 1949 de Volksrepubliek China. Nu, zestig jaar later, lijken zijn uitspraken welhaast profetisch te zijn geweest. Geen enkel land heeft in de moderne geschiedenis zo'n stormachtige groei doorgemaakt als China.
Trots zijn de Chinezen op de rijke geschiedenis van hun land. Archeologische vondsten tonen aan dat ruim 4000 jaar geleden al een eerste dynastie heerste in wat nu Centraal-China is. Maar de spectaculairste veranderingen maakten de Chinezen toch tijdens de meest recente dynastie: die van de Communistische Partij China.
Vernedering
Het Rijk van het Midden, zoals de Chinezen hun eigen land plegen te noemen, was in 1949 vrijwel ten dode opgeschreven. Gefrustreerd door een eeuw van buitenlandse inmenging, vernederd door een brute Japanse bezetting en de Tweede Wereldoorlog en uitgeput door een daaropvolgende burgeroorlog.
Met het uitroepen van de Volksrepubliek bracht Mao de mensen hoop en de orde waarnaar ze zo lang hadden verlangd. Zijn visie, gezag en leiderschap leverden hem de bijnaam 'Grote Roerganger' op.
Isolement
Maar het volk mocht onder Mao dan zijn "opgestaan", feitelijk ging het zwaar gebukt onder vreselijke plagen. De oorlog in Korea en een striemende hongersnood kostten aan miljoenen Chinezen het leven.
De situatie verslechterde doordat Mao zijn land compleet van de buitenwereld afsloot. In dat isolement ontketende de Grote Roerganger halverwege de jaren zestig de Culturele Revolutie, waarmee Mao de samenleving dacht te zuiveren van elke vorm van bourgeoisie. Kunst en educatie werden verboden, en de zogeheten Rode Gardes zagen op brute wijze toe op de naleving van de wetten van het proletariaat.
Zhang Lijia
Tot de dood van Mao in 1976 stonden de levens van de Chinezen compleet in dienst van de staat. Auteur Zhang Lijia beschrijft dat kleurrijk in haar boek Leve het Socialisme.
In een interview met de NOS vertelt Zhang hoe ze op 16-jarige leeftijd door haar moeder van school werd gehaald en aan het werk gezet in een fabriek. "Ik was geschokt, riep nee! Ik wilde studeren, journalist of schrijver worden. Dat was mijn droom. Maar mijn moeder wist niet beter dan dat ze me een plezier deed. Zelf was ze een ongeschoolde arbeider. En in die tijd bood de staatsfabriek sociale zekerheid van de wieg tot het graf. De 'ijzeren rijstkom' heette dat. Je had een baan voor het leven."
Zhangs leven raakte in de jaren zeventig in dezelfde stroomversnelling als haar land. Na de dood van Mao, kreeg China met Deng Xiaoping een hele andere president. Onder zijn leiderschap opende China voorzichtig de deur naar het westen en werd voor het eerst geopperd dat mensen zelf geld moesten kunnen verdienen. Ingegeven door die gebeurtenissen en verlangend naar een ontsnapping uit de fabriek begon Zhang Lijia zichzelf Engels te leren. "Achteraf beschouwd heeft dat mijn leven veranderd. Ik was niet langer een kikker, weggestopt op de bodem van een diepe vijver."
Keerzijde
Halverwege de jaren tachtig kwam de bezinning. De gewone bevolking realiseerde zich ineens dat vooral invloedrijkere Chinezen profiteerden van de economische kansen. Langzaam groeide frustratie over corruptie en vriendjespolitiek.
Bovendien bleek Dengs geroemde 'Open-Deurpolitiek' een keerzijde te hebben. Zhang Lijia: "Jarenlang was ons wijsgemaakt dat we in een socialistisch paradijs leefden. Maar nu beseften we dat mensen in het Westen, zoals in Amerika, een veel beter leven hadden. En veel meer vrijheid."
Opstand
Onder meer dat besef kwam in 1989 tot uitbarsting met de studentenopstand in Peking. De democratiseringsbeweging won snel de harten van veel arbeiders en intellectuelen; ook in Zhangs stad Nanjing. "We marcheerden van de fabriek naar het Tromtorenplein. Ik liep helemaal vooraan met een vlag. Eindelijk riepen we eens leuzen die vanuit ons hart kwamen. We wilden kunnen meebeslissen over hoe wij geregeerd werden."
De desastreuze afloop van de opstand ging de geschiedenis in als het bloedbad van Tiananmenplein. Tot op de dag van vandaag zwijgt het Chinese leiderschap over de vreselijke gebeurtenissen, maar ze hielpen de Communistische Partij wel over de grootste crisis in zijn bestaan heen.
Rijkdom achter tralies
Sinds 1989 is het gezag van de Partij nooit meer uitgedaagd. Onder de presidenten Zhang Zemin en Hu Jintao werd een succesvol systeem geïntroduceerd dat zich nog het best laat omschrijven als 'rijkdom-in-ruil-voor-politiek'. Wie zich verre houdt van politieke twisten en de macht van de Partij niet in in twijfel trekt, heeft in modern China volop kans om zich economisch te ontwikkelen.
Schrijfster Zhang Lijia vergelijkt het graag met een kooi. "Die is de laatste jaren zo groot geworden, dat de meeste mensen de tralies niet meer opvallen."
Maar dat de tralies wel degelijk bestaan, ondervond Zhang zelf. Het China van vandaag bood haar de kans om haar droom in vervulling te laten gaan: ze werd journalist en schrijfster. Maar de publicatie van haar levensverhaal 'Leve het Socialisme' is in China verboden.
Zie ook: Chinese campagne voor 60 jaar volksrepubliek.
Deel deze pagina
»