Door redacteur Lambert Teuwissen
"Hitler wilde nog geen wereldoorlog. Misschien over een paar jaar, maar in 1939 nog niet." Het is maar al te makkelijk om het begin van de Tweede Wereldoorlog, vandaag 70 jaar geleden, te bezien in het licht van wat volgde, meent historicus Richard Overy, die de laatste zes dagen van de vrede in 1939 beschreef. Maar vastomlijnde plannen voor werelddominantie had Hitler nog helemaal niet.
"Er lag geen noodplan voor oorlog met Frankrijk en Groot-Brittannië. Hitler had alleen gevraagd om plannen voor de Poolse invasie. Als hij een grote oorlog had gewild, had hij daar beter over nagedacht."
Op 1 september 1939 viel Duitsland buurland Polen binnen. Operatie Fall Weiss begon met een aanval op de vrije stad Danzig, gevolgd door bombardementen en een invasie over land van drie kanten. Overy is ervan overtuigd dat de oorlog begon door een misrekening van de Führer. Hitler wilde een eind maken aan de vreemde status van Danzig en Oost-Pruisen, Duits gebied midden in Polen. Toen Polen niet reageerde op zijn eisen, meende hij zijn doel met geweld te kunnen bereiken.
De NOS zendt de Herdenking Uitbreken Tweede Wereldoorlog live uit op Nederland 2 van 14.30 - 16.00 uur. U kunt de uitzending ook volgen via Journaal 24.
Bluf
Frankrijk en Groot-Brittannië hadden in niet mis te verstane woorden beloogd Polen te zullen verdedigen. Dat ze die belofte zouden nakomen, geloofde Hitler niet. Hij meende dat democratieën gewoonweg geen oorlog zouden kunnen ontketenen. "Hij dacht dat democratisch gekozen leiders te zwak waren en dat de wereld zou worden overgenomen door dictators. En in 1939 was dat zo gek nog niet om te denken: in Europa was dat grotendeels waar, in het oosten creëerde Japan een nieuw rijk en ook de Sovjet Unie werd geleid door een dictator. Hij dacht dat de democratie op zijn retour was."
Hitler zag de Brits-Franse garanties aan Polen als bluf. "Hij was ervan overtuigd dat de Britten en Fransen niets zouden doen in Oost-Europa. Dat was toch niet in hun belang? Dit was gebied waar Duitsland en de Sovjet-Unie het voor het zeggen hadden. Dat moesten ze toch inzien? Er was niets dat ze zouden kunnen doen, dit zou een nutteloze oorlog zijn."
Wat Hitler niet begreep is dat Groot-Brittannië en Frankrijk zichzelf als de politieagent van de wereld zagen. "Er stonden Britse en Franse belangen op het spel. Hitler begreep niet dat het helemaal niet om Polen ging. Ze zeiden van wel, maar Frankrijk en Groot-Brittannië wilden een oorlog om de internationale orde te herstellen en de agressie en expansie een halt toe te roepen. Polen was slechts de zaak die ze daarvoor uitkozen."
Dapper
In zijn beschouwing oordeelt Overy milder over de Britse premier Neville Chamberlain dan veel van zijn collega's deden. "De man die beweerde 'peace for our time' te kunnen realiseren met Hitler is niet echt populair de geschiedenisboeken in gegaan", zegt Overy. "Toch denk ik dat hij dapperder en intelligenter en eerlijker is dan de meeste mensen denken."
"Hij heeft een inschattingsfout gemaakt", geeft Overy toe. "Hij dacht dat hij de situatie kon oplossen. Hij was te ambitieus. Hij onderschatte Hitler en overschatte zijn vermogen om de wereldproblemen op te lossen." Maar toen hij zich eenmaal realiseerde dat Hitler niet in toom gehouden kon worden, deed hij wat nodig was. "Die beslissing om oorlog te gaan voeren was enorm moeilijk voor hem. Hij wilde zijn volk niet een oorlog in jagen, dat ze weer zouden moeten meemaken wat ze in de Eerste Wereldoorlog hadden gezien. Ik denk dat we onderschatten hoe moeilijk die beslissing voor hem was."
Maar uiteindelijk hield Chamberlain zijn rug recht: op 3 september, na een mislukt ultimatum aan Hitler, verklaarde Groot-Brittannië Duitsland de oorlog. "Dat was dapper van Chamberlain."
Onvermijdelijk
Uiteindelijk was oorlog met Duitsland onvermijdelijk. "Er waren momenten waarop het anders had kunnen lopen. Hitler had bij zinnen kunnen komen en kunnen gaan onderhandelen over Polen, Frankrijk had zich kunnen bedenken. Maar uiteindelijk was dit het moment waarop oorlog wel gevoerd moest worden. De regering en bevolking realiseerden zich dat de oorlog er toch zou komen, dat de problemen in de wereld alleen opgelost konden worden door oorlog. Ze wisten nog niet wat die ging brengen, wisten niet of het een chaos zou worden, maar wisten wel dat het proces alleen kon beginnen met oorlog."
Richard Overy - 1939: De zes dagen voor het uitbreken van de oorlog - De Bezige Bij - ISBN: 9789023442004 - 14,90
Deel deze pagina
»
»
»