De race naar het vaccin

Door redacteur Rob Koster

In het Royal Adelaide Hospital in Australië zijn zo'n 240 mensen geïnjecteerd met een vaccin van het farmaceutische bedrijf CSL. Binnenkort moet duidelijk worden of het vaccin tegen de Mexicaanse griep goed werkt. De Australiërs lopen voorop, samen met het Zwitserse concern Novartis dat ook klaar is voor het testen van het vaccin op mensen. Nederland heeft 34 miljoen vaccins besteld bij Novartis en het Brits-Amerikaanse GlaxoSmithKline.

Ook het Belgische bedrijf Solvay werkt in de voormalige Philips-Duphar fabriek in het Nederlandse Weesp aan een vaccin. Solvay loopt een beetje achter op de grote broers en minister Klink van Volksgezondheid heeft haast, dus kopen we geen Nederlandse waar.

WHO stelt samenstelling griepvirus vast
Eind mei gaf de wereldgezondheidsorganisatie WHO de samenstelling vrij van het nieuwe influenzavirus A(H1N1), de wetenschappelijke term voor wat in Nederland Mexicaanse griep is gaan heten nadat het internationaal bekend werd als 'swine-flu' oftewel varkensgriep. De WHO in Genève heeft op zo'n 180 plaatsen ter wereld stations die influenzavirussen oppikken.

Twee keer per jaar stelt de organisatie ook de nieuwste samenstelling van de 'wintergriep' vast. In februari voor het noordelijk halfrond en een half jaar later voor het zuidelijk halfrond. Het normale wintergriepvirus bestaat uit drie onderdelen (H1N1-H3N2-B) die ieder jaar een beetje veranderen. Ieder jaar is er dus ook een nieuwe griepprik nodig .

Snelheid, effectiviteit en veiligheid
Al voor de samenstelling van een virus formeel bekendgemaakt wordt, is de farmaceutische industrie druk bezig met de voorbereidingen van de vaccinproductie. Het vaccin moet voor immuniteit zorgen vóór mensen ziek worden. Snelheid is dus geboden. Maar, als het vaccin niet goed is samengesteld werkt het ook niet.

Sanofi, GSK, Novartis, CSL en Solvay houden dus ieder jaar een soort haringrace wie het eerste een veilig goed werkend vaccin heeft. Als een bedrijf misgokt in de voorbereidingen kost dat geld en kan een deel van de productie weggegooid worden, maar komt dat zelden voor.

Sommige criticasters vinden dat het griepvaccin maar matig getest wordt op mensen en op bijwerkingen. Omdat snelheid zo belangrijk is, werkt de industrie met door registratie-autoriteiten goedgekeurde modellen, die voortkomen uit eerder onderzoek op mensen. Tot nu toe heeft deze werkwijze volgens de industrie nooit voor problemen gezorgd.

Nieuwe grieppandemie dus heel nieuw vaccin nodig
Het nieuwe virus is niet de zoveelste gemuteerde variant op de wintergriep. Bij een pandemie slaat een griepvariant uit de dierenwereld over op mensen en vormt een heel nieuw griepvirus. Nog niemand heeft daar immuniteit tegen opgebouwd en daarom wordt naar verwachting niet één op de honderd mensen ziek maar één op de drie.

Er moet kortom een heel nieuw vaccinrecept gecreëerd worden. Vervolgens moet het productieproces aangepast worden aan het recept van het nieuwe vaccin. Toen bijvoorbeeld de zeer dodelijke vogelgriep H5N1 de kop opstak, bleek de normale vaccinprocedure niet te werken tot grote schrik van deskundigen. Gelukkig leidde H5N1 toen niet tot een pandemie. Overigens is er inmiddels wel een goed werkend vaccin tegen vogelgriep.

De farmaceutische industrie heeft een slordige vier miljard dollar geïnvesteerd in andere productielijnen en technologie om ook snel grote hoeveelheden vaccins tegen H5N1 te produceren.

Industrie vermenigvuldigt virus voor vaccin
De traditionele manier om vaccins te produceren begint met het vermeerderen van het door de WHO ter beschikking gestelde virus. Dat wordt in speciaal gekweekte eieren gespoten waar de hoeveelheid virus groeit.

Als er genoeg virus is, pelt men de buitenste herkenningslaag van het virus, de rest wordt vernietigd. Met de herkenningslaag van het virus wordt het vaccin geproduceerd.

Als iemand gevaccineerd wordt, herkent het lichaam de nieuwe griep. Hierdoor maakt het lichaam afweerstoffen aan en ontstaat immuniteit. In het geval van de nieuwe griep moet net als bij de vogelgriep iemand twee keer ingeënt worden. De eerste prik zorgt voor herkenning, de tweede prik zorgt voor gewenning zodat het lichaam genoeg antistoffen aanmaakt om de griep onder controle te krijgen. Zonder vaccinatie herkent het lichaam de nieuwe griep niet en kan het virus zijn gang gaan.

Dat kan bij een klein percentage mensen leiden tot ernstige complicaties zoals longontsteking en bij een nog kleiner percentage tot de dood. Dat kleine percentage kan overigens bij een wereldwijde pandemie leiden tot vrij veel doden in absolute getallen. Overigens is er door Solvay inmiddels ook een alternatieve manier ontwikkeld om een virus via celkweek te vermenigvuldigen. Dat is handig voor als er in verband met vogelziektes plotseling geen verse eieren meer zijn. Ook andere bedrijven werken hier inmiddels mee.

Wanneer is het vaccin beschikbaar?
Nederland verwacht de eerste vaccins in oktober binnen te krijgen maar nog niet de hele voorraad. Wie als eerste het vaccin krijgt, wordt in augustus door het kabinet besloten na een advies van het RIVM en de gezondheidsraad.

In ieder geval zullen mensen in de zorg voorrang krijgen, evenal risicogroepen zoals mensen met hart- of longafwijkingen en suikerpatiënten. Normaal gesproken zijn ook ouderen risicogroep maar bij deze griep lijken jongeren juist weer extra kwetsbaar.

Ook moet besloten worden waar mensen het vaccin krijgen. Gaat dat via de huisarts of in grote sporthallen of op een andere manier?

Overigens is het bedrag dat Nederland betaald heeft voor het vaccin een commercieel geheim. Met openbare informatie uit Frankrijk over de kostprijs per vaccin kom je via een rekensom uit op 600 miljoen euro. Maar het ministerie van Volksgezondheid bezweert dat het lager is, zonder het exacte bedrag te willen noemen.

Wat doet u?
De mensen die zich bezighouden met griep zijn er allemaal van overtuigd dat iedereen die griepprik moet halen. Want waarom zou je ziek worden als dat niet nodig is? Ook al behoor je zelf niet tot een risicogroep, waarom zou je de kans vergroten iemand anders te besmetten. Iemand die wel een grote kans op complicaties loopt en zelfs zou kunnen overlijden. Waarom zou je door je niet te laten inenten meewerken aan een enorme piekgolf van ernstig zieke patiënten in ziekenhuizen?

De risico's van het vaccin worden door de meeste deskundigen als buitengewoon gering gezien. Maar het gaat in deze fase niet alleen maar om medische wetenschappelijke logica. Bij de inentingscampagne voor jonge meisjes tegen baarmoederhalskanker lieten veel opgeroepen pubers het afweten. Een niet medisch wetenschappelijk onderbouwde twijfelcampagne op allerlei sites op het internet heeft veel (ouders van) meisjes doen besluiten om de prik niet te halen.

Belangrijk wordt dus de campagne die de overheid gaat starten om de griepprik aan de man te brengen. Want zolang mensen niet duidelijk om zich heen zien dat er iets heel ernstigs aan de hand is, blijft er een zekere drempel om iets ingespoten te krijgen.

Vergeet de 'gewone' wintergriep niet
Overigens maakt de WHO zich ook een beetje zorgen dat risicogroepen de gewone wintergriep vergeten. Die zorgt namelijk ieder jaar voor zo'n 2000 doden in Nederland. Dat er Mexicaanse griep heerst, wil niet zeggen dat de gewone griep verdwenen is.

Risicogroepen - en eigenlijk ook mensen die in de zorg werken - mogen ook de gewone griepprik niet vergeten. De mogelijkheid bestaat dat iedereen zo op de Mexicaanse griep geconcentreerd is, dat de gewone griep meer slachtoffers gaat maken dan het nieuwe H1N1 virus.