Wrang erfgoed barak 57 voorgoed verloren

Door verslaggever Pauline Broekema

"Het zal toch niet zo zijn", had mevrouw Egges vorige week nog gezegd tegen Dirk Mulder, directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Er zijn zo veel branden in Veendam en omgeving. Mevrouw Egges en haar man, eigenaar van barak 57, die ze gebruiken als schuur en opslag, waren bang dat er toch nog iets zou gebeuren met het wrange erfgoed dat ze bezitten.

De familie Egges zou de barak schenken aan het Herinneringscentrum en dat zou het houten gebouw weer opbouwen op de plek waar het ooit in de Tweede Wereldoorlog stond. Nu geeft op het kampterrein alleen nog maar een grote foto aan waar ooit barak 57 stond. 

Mulder weet nog niet wat er over is van de barak. Ik spreek hem in Westerbork.

Vluchtelingen
Als ik naar het Herinneringscentrum kamp Westerbork rijd, deze wisselvallige zondag, zie ik op een fietspad dat langs een korenveld slingert, twee fietsers. Achter elkaar, jonge ouders, met ieder achterop een kind in een rood regenjasje.

Zo mooi als het is, het land rond het voormalige Durchgangslager Westerbork. Bossen, plukken heide, knalgele brem, singels met bomen, hier en daar een boerderij.

Zo was het niet in de oorlog. Toen was dit een onherbergzaam oord. Kaal, zand, in brieven en dagboeken talloze malen beschreven. Hoe in de winter de koude wind van over de heidevelden door de kieren in de barakken kwam en hoe in de zomer het gemene, fijne stof, het zand het een nog onherbergzamer oord maakte dan het al was. Een dorp in de rimboe.

Ooit, eind jaren dertig, ingericht om de aanzwellende stroom Joodse vluchtelingen uit Duitsland aan te kunnen. Er was nog een hoop gesol met locaties aan vooraf gegaan voordat de beslissing viel het vluchtelingenkamp in te richten in dat van god verlaten gebied bij Smilde. Eerder waren er plannen geweest de opvang te vestigen in Apeldoorn. Maar daar maakte koningin Wilhelmina bezwaar tegen. Te dicht bij haar landgoederen.

Trein
Het is druk in het herinneringscentrum. Veel vakantiegangers die ook een bezoek brengen aan één van de meest beladen plekken in Nederland. Westerbork is het verhaal van de moord op 102.000 keer een mens, staat er op het bord bij de ingang. Ik ken mensen die een bezoek aan Westerbork niet verdragen. Omdat hun hele familie van hier doorging naar de vernietigingskampen. Auschwitz, Sobibor. De treinen die gingen. De eerste, 15 juli 1942.

Westerbork probeert inzichtelijk te maken wat eigenlijk nooit te begrijpen valt. De moord op zo veel mensen en het leven dat daarna gewoon doorging.

Vies werk
In de koffiehoek van het Herinneringscentrum hangt een vijf-luik van fotograaf Sake Elzinga. Prachtige foto's van barak 57. Zoals hij er tot gisteren bij stond in Veendam. In 1957 werd de 84 meter lange barak verkocht aan een landbouwer in Veendam, die hem in tweeën deelde en de twee stukken naast elkaar plaatste en in gebruik nam als opslag en schuur.

Jaren geleden heb ik hem zelf gezien. Toen er voor het eerst sprake van was dat het herinneringscentrum hem terug wilde halen. Om hem voorlopig op te slaan en eventueel, voor in de toekomst, als daar behoefte aan was, te herbouwen op het kampterrein. Ik werd getroffen door de grootte, het kale van het bouwsel, dacht het landbouwmaterieel weg en probeerde me voor te stellen hoe het er geweest moest zijn. En bedacht me dat K. hier gewerkt had. Die was ternauwernood aan deportatie ontkomen, was, zoals dat zo vreselijk heet `gemengd gehuwd' en had `alleen maar' geïnterneerd gezeten in Westerbork. Het was werk, dat ontmantelen van batterijen, waar je vreselijk vies van werd, had hij mij verteld. Maar het was werk. En je sprak elkaar. In de ploeg waarin hij zat hadden ze afgesproken dat wat er gebeurde, wie er ook op transport zou worden gesteld, ze zouden proberen uit de trein te ontkomen.

Geschiedenis
En op een dag vond een paar mannen en vrouwen zich op de gehate, gevreesde transportlijst. Ze smokkelden gereedschap mee in de trein en zaagden een gat in de vloer van de beestenwagen. Ze wisten te ontkomen, een handjevol mensen. Een van de weinige, waarschijnlijk de enige ontsnappingspoging ooit gelukt. Van al die transporten. Al raakte de vrouw uit het gezelschap voor de rest van haar leven zwaar verminkt door de sprong uit de rijdende wagon. 

Dat is dus de barak die er nu niet meer is. Afgelopen nacht afgebrand. En daarmee komt een streep door de plannen van Westerbork om hem niet op te slaan maar te herbouwen. In de geest van de huidige kijk op geschiedenis. Waarbij het niet langer ongepast is om die geschiedenis ook in materiële zin inzichtelijk te maken. En niet alleen in woord te beschrijven.

Waardevol
Mij vielen toen vooral de hanebalken op. Die ook zo prominent aanwezig zijn in de andere barak, een woonbarak, die op een agrarisch bedrijf staat in de buurt van het kamp. Ook die heb ik gezien. Jaren geleden. In dat onderkomen hebben duizenden mensen gewoond, zijn elkaar opgevolgd, als een stapelbed vrij was werd dat meteen weer ingenomen door een volgende man, vrouw, kind, tot er weer die trein was. De verwerving van die barak stokt. Westerbork zou hem graag willen hebben. Maar de eigenaar vraagt in ruil een nieuwe, grote landbouwschuur.

Mulder hoopt dat de brand in Veendam iedereen doordringt van de noodzaak zo snel mogelijk in kaart te brengen wat er nog rest aan barakken. Dat is niet helemaal duidelijk. Hij wil graag dat er met spoed onderzoek naar wordt gedaan.

En mogelijk dat in het vervolg daarvan ook geld komt om die andere barak, de uit historisch oogpunt zeer waardevolle woonbarak aan te kopen. Dan krijgt deze zwarte zondag toch nog een positief vervolg.