Extra vaccins tegen Q-koorts

Door redacteur gezondheidszorg Rinke van den Brink

Minister Verburg van LNV gaat 100.000 extra vaccins kopen om geiten en schapen te vaccineren tegen de Q-koorts. Dat betekent dat het gebied waar dieren gevaccineerd worden uitgebreid kan worden. Tot nu toe is er alleen gevaccineerd in Brabant en Zuid-Gelderland.

Met de 100.000 extra vaccins kunnen 50.000 dieren gevaccineerd worden. Elk dier moet twee keer gevaccineerd worden. Minister Verburg wil het extra vaccin zoveel mogelijk gericht inzetten in de provincies Utrecht, Limburg, Overijssel en een deel van Gelderland, vanwege het groeiend aantal Q-koorts zieken in die regio's.

Dat zijn gebieden buiten het gebied waar vaccinatie verplicht is op bedrijven met meer dan vijftig dieren. De veehouders daar zullen actief benaderd worden om mee te werken aan vrijwillige vaccinatie. De 100.000 extra vaccins komen naar verwachting in oktober beschikbaar. Tot en met september 2009 zouden al 400.000 vaccins beschikbaar komen, genoeg om 200.000 dieren te vaccineren.

Eind 2007 waren er volgens het CBS 325.000 geiten op boerenbedrijven in Nederland. Driekwart van al die geiten wordt gehouden door gespecialiseerde geitenhouders. Verder waren er 1,4 miljoen schapen waarvan er maar 5 procent op gespecialiseerde bedrijven werden gehouden.

Minister Verburg en minister Klink van VWS bezochten zaterdagochtend het dorpje Schaijk in de Brabantse gemeente Landerd in het hart van het het Q-koorts gebied. Daar voerden ze bestuurlijk overleg met alle betrokkenen over de aanpak van de Q-koorts. Verder spraken ze met een een geitenhouder, een huisarts en een Q-koorts-patiënt.

Effectiviteit
In het gebied waar sinds eind 2008 vrijwillig en sinds april 2009 verplicht gevaccineerd wordt zijn er dit jaar officieel geen boerderijen bijgekomen waar Q- koorts geconstateerd is. Dat is hoopgevend, maar er moeten wel enkele kanttekeningen bijgeplaatst worden.

Het wijst erop dat vaccineren van geiten en schapen een redelijk effectief middel is tegen Q-koorts bij de dieren. De vaccinatieplicht bestaat alleen op bedrijven met meer dan vijftig dieren. Na de zomer komt er onderzoek van de Universiteit Wageningen dat uitsluitsel moet geven over de effectiviteit van het vaccineren.

Meldingsplicht
Veehouders hoeven pas te melden dat ze in hun stallen met Q-koorts kampen als meer dan 5 procent van alle drachtige geiten een miskraam krijgen. Een geitenhouder met duizend drachtige geiten, hoeft dus pas te melden dat er Q-koorts is als meer dan vijftig geiten een miskraam krijgen. Krijgen veertig geiten een miskraam dan komt er veertig keer een gigantische hoeveelheid bacteriën vrij, maar hoeft dat niet gemeld te worden. Zo'n bedrijf telt dan niet mee in de statistieken van bedrijven met Q-koorts.

Ronald ter Schegget, arts infectieziekten bij de GGD Brabant Zuid-Oost, relativeert daarom het feit dat er in 2009 in het vaccinatiegebied geen nieuwe besmettingen op bedrijven zijn vastgesteld. "Wij zien ook dit jaar weer in de maanden april, mei en juni het aantal Q-koorts patiënten snel toenemen. Dat zijn precies de maanden dat de geiten drachtig zijn en jongen krijgen of een miskraam als het fout loopt. En juist bij geboorten en vooral miskramen van besmette geiten komen er massaal Q-koorts bacteriën vrij."

Ter Schegget denkt daarom dat er in het vaccinatiegebied de afgelopen periode wel degelijk massaal nieuwe bacteriën in het milieu zijn gekomen. "Al die mensen zijn niet ziek geworden van bacteriën die vorig jaar of nog eerder in het milieu zijn gekomen, bijvoorbeeld door het uitrijden van mest over het land. Ik denk dat alle verse bacteriën die de open stallen uitwaaien een veel belangrijkere rol spelen."

Mest
Dat neemt niet weg dat Ter Schegget zich goed kan vinden in het voorstel van zijn collega Jos van de Sande van de GGD Hart voor Brabant om een proef te gaan nemen met het vernietigen van de mest van de bedrijven waar Q-koorts heerst.

"De bacteriën die via het uitrijden van de mest over het land in het milieu komen, spelen zeker een rol bij het ziek worden van mensen. De Q-koortsbacterie is heel taai en kan uitstekend overleven. Hoe minder bacteriën je verspreidt hoe beter, dus laten we er zo snel mogelijk mee beginnen."

Minister Verburg neemt dat plan echter niet over, omdat er mogelijk meer problemen door veroorzaakt kunnen worden dan er mee opgelost zullen worden. De minister heeft besloten dat de mest van bedrijven waar geen Q-koorts heerst – bedrijven die niet meldingsplichtig zijn en waar dus minder dan vijf procent van de drachtige geiten een miskraam hebben gehad  - afgevoerd mag worden naar een composteerinstallatie. Bij het composteringsproces zouden de bacteriën vernietigd worden. 

Ziek
In het gebied waar gevaccineerd is wonen meer dan tachtig procent van alle nieuwe Q-koorts patiënten uit 2009. Op 8 juli was het aantal nieuwe gevallen van Q-koorts in 2009 opgelopen tot 1.618. Drie patiënten zijn overleden. Er zijn ook nog zeventig vermoedelijke gevallen van Q koorts. Ruim driekwart van de gevallen doet zich voor in de provincie Noord-Brabant. Ook in het zuidelijk deel van Gelderland, Zuid-Oost Limburg en de provincie Utrecht doen zich relatief veel gevallen voor.

In 2008 is bij 1.000 mensen Q-koorts geconstateerd in het oostelijk en centraal deel van Noord-Brabant en Zuid-Gelderland. In 2007 tijdens de eerste uitbraak in Noord-Oost Brabant bij 190 mensen. Voor die tijd waren er jaarlijks verspreid door het land hooguit 15 patiënten.

Van alle mensen die besmet worden met Q-koorts merkt circa zestig procent daar helemaal niets van. Zo'n twintig procent van de besmette mensen krijgt griepverschijnselen. Nog eens twintig procent krijgt acute Q koorts, wordt ernstig ziek en belandt in het ziekenhuis. Tussen de een en vijf procent van alle besmette mensen krijgt chronische Q Koorts. Daarbij raken de hartkleppen vaak aangedaan.

Intensieve veehouderij
In de herfst begint er een onderzoek van de gezamenlijke GGD-en in Brabant en Zeeland naar de effecten van intensieve veehouderij op de volksgezondheid. Dat onderzoek staat los van de huidige Q-koorts-epidemie, maar probeert wel antwoord te krijgen op vragen die direct te maken hebben met de Q-koorts: zorgt intensieve veehouderij voor gezondheidsrisico's voor de mensen die wonen in de buurt van die bedrijven?

Er zijn sterke aanwijzingen dat intensieve veehouderij inderdaad risico's voor de volksgezondheid met zich meebrengt. Dat blijkt uit een vergelijking van de kaart met de geitendichtheid per vierkante kilometer én de besmette geiten- en schapenhouderijen en de kaart waarop de verspreiding van Q-koorts bij mensen is ingetekend.

In het gebied in Noord-Brabant en Zuid-Gelderland waar geiten en schapen verplicht gevaccineerd zijn vinden we veruit de meeste geiten, meer dan tachtig procent van de besmette bedrijven en ook de overgrote meerderheid van de Q-koorts patiënten.