Door correspondent Wouter Zwart, in Peking
Al 20 jaar houdt het communistische regime in Peking de lippen stijf op elkaar over de bloedig neergeslagen studentenopstand van 1989.
Nu doet een van de hoogste politieke leiders van die tijd alsnog een boekje open. Vanuit het graf. Staatsgevangene No 1, vanaf dinsdag in boekwinkels, geeft een opzienbarend inzicht in een van 's werelds meest gesloten regimes.
Zhao Ziyang stierf in 2005, thuis. Zestien jaar had hij daar opgesloten gezeten, een straf opgelegd door de communistische partij. Eind jaren '80 was Zhao nog secretaris-generaal van diezelfde partij en daarmee een van de machtigste leiders van China.
In die functie schreef hij in 1989 wereldnieuws, door daags voor het militaire ingrijpen op het Plein van de Hemelse Vrede de kant van de studenten te kiezen. Die beslissing kostte hem de rest van zijn leven. Ontheven uit zijn functies plaatsten zijn politieke bondgenoten hem onder huisarrest. Tot zijn dood.
Zhao slaat terug
Maar 20 jaar later slaat Zhao alsnog terug. In het diepste geheim blijkt hij in gevangenschap zijn memoires te hebben opgesteld, ingesproken op oude geluidsbanden in zijn huis waarop oorspronkelijk kinderliedjes en Peking opera stonden. Met potlood nummerde hij dunnetjes iedere band, waarna hij ze door getrouwen ongezien naar het buitenland liet smokkelen.
In 30 uur geluidsopnames geeft Zhao een indringend beeld van een van 's werelds meest gesloten regimes. Nooit eerder werd zo gedetailleerd beschreven hoe China's leiders tot hun besluit kwamen, om op 4 juni 1989 militair af te rekenen met de studentendemonstraties in Peking.
"Het was duidelijk dat er mensen waren die de extremistische opmerkingen van een aantal studenten wilden misbruiken om het tot een escalatie te laten komen en de regering tot een directe confrontatie te dwingen. Na de politieke hervormingen zou het geen punt meer mogen zijn dat studenten kritiek leverden op leiders. Het waren slechts uitingen van frustratie die geen bedreiging vormden voor het politieke systeem."
Treffend tijdsbeeld
Zhao's dagboeken geven een beeld van een communistische partij in crisis. Twee rivaliserende groepen vochten om de zegen van partijoudste Deng Xiaoping, die in die dagen de hoogste autoriteit genoot.
Aan de ene kant waren er de conservatieve krachten binnen het politbureau onder leiding van premier Li Peng. Zij voelden zich zeer bedreigd door de mensenmassa's buiten de muren van het regeringskwartier en dier roep om democratische vrijheden.
Daartegenover probeerde partijleider Zhao Ziyang Deng er juist van te overtuigen dat de protesten slechts een gerechtvaardigde roep waren om als volk meer gehoord te worden.
"Ten tweede werd beweerd dat de demonstraties erop gericht waren de Volksrepubliek en de Communistische Partij omver te werpen. Waar is het bewijs? Destijds zei ik dat de meeste studenten hooguit verlangden dat wij enkele zwakke punten zouden corrigeren; ze probeerden niet ons politieke systeem omver te werpen."
Nederlaag
Maar met zijn bewondering voor democratie en zijn drang naar verdere liberalisering, maakte Zhao zich onmogelijk binnen het Chinese politieke regime.
Hij verloor op alle fronten de steun van partijoudste Deng Xiaoping, die weliswaar ook een hervormer was, maar boven alles geen enkele bedreiging duldde van de machtspositie van de Communistsche Partij. En in de studentenopstand zag Deng die bedreiging wel degelijk.
Nadat Zhao Ziyang weigerde om de vergadering voor te zitten, waarin de beslissing van een militair ingrijpen werd afgekondigd, sloten de overheidsorganen Zhao definitief buiten.
Huilend
In een laatste poging om bloedvergieten te voorkomen, reed Zhao zelf naar het Plein van de Hemelse Vrede. Op deze wereldberoemde foto spreekt Zhao huilend de studenten toe.
"Ik probeerde hen alleen maar over te halen om de hongerstaking te beëindigen, door ze te vertellen dat ze nog jong waren en het leven moesten omarmen. Ik wist maar al te goed dat hun acties, hoeveel steun ze ook hadden in binnen- en buitenland, niets uithaalden tegen het groepje onvermurwbare partijoudsten."
Het hielp niet.
Fragment
"In de avond van 3 juni hoorde ik, terwijl ik met familieleden in de tuin zat, luide kanonschoten. Een wereldschokkende tragedie was niet afgewend en voltrok zich alsnog."
De passage hierboven is hier te horen op de originele band die door Zhao in gevangenschap zou zijn ingesproken.
Boek
De bijna volledige transcriptie van al die banden is nu dus gebundeld in het boek Staatsgevangene No1 (Uitgeverij Balans), dat komende dinsdag in de winkels ligt, twee weken voor de twintigste herdenking van het drama op het Plein van de Hemelse Vrede.
Er is ook een Chinese versie van het boek gedrukt, dat volgens alle verwachtingen in China zelf verboden zal worden.
Deel deze pagina
»
»
»