Door Lambert Teuwissen
Nog voordat de overgave van Duitsland in de Tweede Wereldoorlog een feit was, waren de Geallieerden al bezig met het speuren naar de mensen achter Hitlers atoombomproject.
Onder leiding van de Amerikaanse Nederlander Samuel Goudsmit werden uiteindelijk tien nazi-geleerden (onder wie maar liefst drie Nobelprijswinnaars) vastgezet in Groot-Brittannië. Het mocht officieel geen gevangenschap heten; de tien waren de gasten van de Britse koning totdat duidelijk was hoever de nazi's met een atoombom waren gekomen.
Microfoons
"Het huis waar ze vastzaten zat vol met verborgen microfoons", vertelt Jim Baggott, die recentelijk het boek Atomic over het begin van het atoomtijdperk schreef. "Al hun gesprekken werden opgenomen en vertaald door een legertje tolken in een bijgebouwtje. Het belangrijkste doel was ontdekken wat de Duitse natuurkundigen precies wisten over de mogelijkheden van deze technologie."
Sinds Otto Hahn in 1938 haast bij toeval kernsplitsing had ontdekt, liepen de Duitsers voorop in natuurkunde. "Ze hadden alle reden om aan te nemen dat ze voorlagen", zegt Baggott. "Aan het begin van de oorlog, in de late jaren 30, was Duitsland het brandpunt van de natuurkunde. Alle belangrijke natuurkundigen hadden wel een tijd in Duitsland doorgebracht. Veel Britten en Amerikanen hadden in Göttingen of Berlijn gestudeerd."
Startkapitaal
Maar de Geallieerden ontdekten dat het Amerikaanse Manhattan-project de Duitsers medio 1942 had ingehaald. Om te beginnen hadden de nazi's zichzelf flink in de voet geschoten: "Hitler had veel joodse natuurkundigen het land uitgedreven. Er ging enorm veel talent verloren." Albert Einstein, Edward Teller, Enrico Fermi (zelf niet joods, maar zijn vrouw Laura wel) gaven de VS een enorm startkapitaal voor hun atoomprogramma.
Verder was er in Duitsland nooit echt prioriteit gegeven aan de bom. "Hun interesse in atoomenergie en -wapens was meer academisch geweest", stelt Baggott. "De Duitsers dachten altijd dat het maken van een atoombom niet haalbaar was binnen de tijdspanne van de oorlog. In september 1941 leek Duitsland de oorlog te gaan winnen: het Duitse leger stond op enkele kilometers van Moskou, het leek erop dat de Sovjet-Unie verslagen zou gaan worden. Men dacht niet dat een atoombom nog van invloed zou kunnen zijn op deze oorlog."
Mythe
Verrassend genoeg veranderde er niks toen de wetenschappers na het debacle van Stalingrad meer fondsen kregen aangeboden. "Na de oorlog ontstond de mythe dat de Duitse wetenschappers geen bom hadden gebouwd omdat ze dat niet gewild hadden, dat ze bewust een atoomwapen hadden vermeden."
Baggott is er echter van overtuigd dat de Duitse wetenschappers onder leiding van Werner Heisenberg helemaal niet gedreven werden door zulke nobele motieven. De nazi's meenden dat er te veel haken en ogen zaten aan het fabriceren van een werkbare atoombom. "Ik denk dat ze zich het belang van een atoombom niet volledig gerealiseerd hebben."
Hiroshima
De Amerikanen daarentegen waren ervan overtuigd dat Hitler het massavernietigingswapen hoog op zijn prioriteitenlijst had staan. Om hem voor te zijn, staken ze bijzonder veel tijd en geld in het Manhattan-project. Daar kwamen de Duitse wetenschappers in Groot-Brittannië achter op 6 augustus 1945, toen ze de BBC-uitzending over de atoombom op Hiroshima hoorden.
De Duitsers, die tot dan toe overtuigd waren dat ze een prima onderhandelingspositie hadden gehad, kwamen er in één klap achter dat ze ingehaald waren. "Hun gesprekken en hun reacties na die uitzending toont dat ze nog ver verwijderd waren van een atoombom, ook al begrepen ze de principes er achter. Ze sloegen onmiddellijk aan het werk om te begrijpen hoe de Geallieerden het hadden gedaan."
Incompetent
"Achteraf beweerden boze tongen wel eens dat ze te incompetent waren om een bom te maken, maar dat is te zwaar geoordeeld", meent Baggott. "Binnen enkele dagen hadden ze ontdekt hoe de bom gemaakt moest zijn."
Feit is wel dat de tien topwetenschappers uit Duitsland in gevangenschap in Groot-Brittannië verder kwamen dan ze ooit in hun laboratoria waren gekomen.
Jim Baggott - Atomic: The first war of physics and the secret history of the atomic bomb, 1939-1945, Icon, import Nilsson en Lamm, ISBN: 9781848310827, 21,95 euro.
»
»
»