In de Tweede Wereldoorlog hebben verzetsstrijders zeker tientallen Nederlanders en Duitsers op "dubieuze of ronduit verwerpelijke gronden" geliquideerd. Rond de bevrijding vielen nog eens tientallen doden bij wraakacties tussen leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten en Duitsers. Ook zijn er nog in de weken na de bevrijding mensen om het leven gebracht.
Hoeveel mensen in die periode door het voormalig verzet zijn gedood is niet bekend, "maar het zijn er nogal wat geweest", stelt historicus Albert Oosthoek in `Recht op wraak, liquidaties in Nederland 1940-1945'.
Het boek van Oosthoek en Jack Kooistra is de eerste grote publicatie over liquidaties door het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Het boek bestaat uit twee delen. Een inleiding van Oosthoek en een lijst met honderden namen van de slachtoffers van liquidaties door het verzet. De auteurs schatten dat verzetsgroepen in totaal meer dan vijfhonderd Duitsers, collaborateurs, nsb'ers, gezagsdragers, politiemensen, verraders en onderduikers om het leven brachten.
Taboe
Het is een onderwerp dat in kringen van het voormalig verzet werd gemeden. Het ombrengen van mensen die als gevaarlijk te boek stonden, een risico vormden, dreigden met hun kennis over verzetsgroepen en acties naar de Duitsers te gaan.
Tijdens en ook na de oorlog bleven veel verzetsmensen worstelen met de gemaakte keuzes. Ook de herinnering aan de aanblik van een mens enkele ogenblikken voor zijn dood bleef velen bij.
Verzetslieden in het Friese Echten hadden een collaborateur de keuze gelaten: een nekschot of een kogel door de slaap. De man koos voor een nekschot. "De schutter raakte het beeld van zijn hulpeloze slachtoffer zijn leven lang niet meer kwijt."
Wraak
Er zijn verzetsmensen die er wel over spraken. Zoals Truus Menger, die acties uitvoerde met zus Freddie en vriendin, de beroemde Hannie Schaft. Ze herinnert zich hoe haar zus reageerde naar haar eerste aanslag."Oh Truusje, nu zijn we geen mensen meer."
Oosthoek beschrijft de worsteling van verzetsmensen met de vraag of gevaarlijke elementen uit de weg geruimd mochten worden. Dagblad Trouw meende de eerste oorlogsjaren van niet. Bij het vorderen van de oorlog werd daar anders over gedacht. Wraakzucht was uit den boze, maar er waren gevallen "waarbij dit dooden gerechtvaardigd is".
Rotterdamse dodenlijst
Op liquidaties volgden represailles. Wraak door de Duitsers, vaak ongekend bloedig. Tenminste 3200 Nederlanders lieten daarbij het leven. Daar zaten veel onnodige slachtoffers bij, menen de auteurs. Want veel acties waren knullig voorbereid.
"Bij een betere uitvoering en een scherpere selectie van de doelwitten hadden deze voor een deel vermeden kunnen worden", schrijft Oosthoek bitter over het hoge aantal slachtoffers.
Opvallend is het aantal doden door verzetsmensen gemaakt in Rotterdam en Den Haag. In de havenstad circuleerde in kringen van het verzet een dodenlijst. Vandaag erkent het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie in het Algemeen Dagblad dat er "ernstige vergissingen" zijn begaan.
"Er hebben liquidaties plaatsgevonden die absoluut onzinnig waren." Daarbij noemt het NIOD met name de "wild-westtaferelen in Rotterdam en Den Haag".
Stille polderweg
Het tweede deel van het boek is van de hand van Jack Kooistra. Pagina na pagina, honderden aanslagen, met naam en toenaam beschreven. Liquidaties die werden uitgevoerd nadat de pastoor toestemming had gegeven. Verraders die op een stille polderweg werden omgebracht. Of gewoon thuis, door iemand die een brief kwam afgeven en achter de envelop een pistool tevoorschijn haalde.
Meestal werd er geschoten, soms werd de verrader gekneveld en gewurgd of vergiftigd. En om ontdekking van het lichaam te voorkomen (daarmee ook represailles te vermijden) werd een lichaam begraven, of gedumpt in het water na te zijn verzwaard met stenen.
Mannen en ook vrouwen werden om het leven gebracht. Buiten op straat, in hun huis. Een ongehuwde dagdienstbode uit Rotterdam die onderduikers verraadde, werd door twee leden van een knokploeg door het hoofd geschoten.
Joodse onderduikers
De meest sombere pagina's uit het boek zijn de verhalen over "lastige of gevaarlijke onderduikers". Gruwelijke verhalen over joodse onderduikers die doordraaiden door het gedwongen bestaan in een schuilplaats. Aangrijpend is de geschiedenis van het echtpaar Landau. De veehandelaar en zijn echtgenote die een leven in onderduik, afgezonderd van hun kinderen die elders waren ondergebracht, niet langer volhielden. Ze dreigden zichzelf aan te geven, schrijft Kooistra. Beiden werden door het verzet om het leven gebracht.
Wie doodden het echtpaar? En was er werkelijk geen andere uitweg dan het ombrengen van deze twee mensen omdat ze een gevaar voor zichzelf, onderduikgevers en verzet vormden? Antwoord op die vragen geeft het boek niet.
Kooistra voegt er wel aan toe dat de voorzitter van de joodse gemeente in Aalten nog altijd zoekt naar de plaats waar de man en vrouw zijn begraven. Om ze alsnog een waardige laatste rustplaats te kunnen geven.
De gemeente Aalten schreef Landau uit de gemeentelijke administratie. Met daarbij de aantekening VOW, wat staat voor Vertrokken Onbekend Waarheen.
`Recht op wraak' door Jack Kooistra en Albert Oosthoek, PENN Uitgever
Deel deze pagina
»
»
»