Prostaatkanker verdeelt experts

Door redacteur gezondheidszorg Rinke van den Brink

Screening op prostaatkanker zorgt voor een lager aantal doden, maar toch zijn experts verdeeld over screening.

Twee grote onderzoeken in Europa en de VS naar de vraag of screening op prostaatkanker levens redt, hebben tot strijdige conclusies geleid. Europees onderzoek toont aan dat screening het aantal sterfgevallen met 20% vermindert terwijl de Amerikaanse studie zegt dat screening niet tot minder doden leidt. 
                                        
Over de beste behandeling, bestraling of hormoonbehandeling, zijn de deskundigen het ook niet eens.

Grootste Europese studie
Screening op prostaatkanker vermindert de sterfte aan die ziekte met ruim een kwart. In Nederland zouden zo jaarlijks minstens 625 doden vermeden kunnen worden. Dat blijkt uit de European Randomized Study of Screening for Prostate Cancer (ERSPC), wereldwijd de grootste studie ooit naar de effecten van screening van prostaatkanker. De studie staat onder leiding van professor Frits Schröder van het Erasmus MC in Rotterdam.

Het is voor het eerst dat de effectiviteit van de screening is vastgesteld in onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek. Van één op elke duizend gescreende mannen wordt het leven gered dankzij de screening. Achtenveertig van elke duizend gescreende mannen moeten een behandeling tegen prostaatkanker ondergaan.

Dodelijk
In Nederland krijgen 7.500 mensen jaarlijks de diagnose prostaatkanker. Van hun sterven er 2.500 aan de ziekte. Door de screening in te voeren kunnen er in Nederland jaarlijks dus tenminste 625 doden aan prostaatkanker vermeden worden.

Prostaatkanker is wereldwijd - en ook in Nederland - de op één na meest dodelijke vorm van kanker. Jaarlijks worden er 680.000 nieuwe diagnoses gesteld en sterven er 221.000 mensen aan prostaatkanker. Alleen longkanker eist meer slachtoffers.

Prostaatkankerspecialist Henk van der Poel van het Antonie van Leeuwenhoek-ziekenhuis/Nederlands Kanker Instituut – die niet betrokken is bij dit onderzoek - denkt dat de ERSPC-studie de belangrijkste studie is die in zijn werkzame leven op zijn vakgebied gepubliceerd zal worden.

Studie
De ERSPC-studie is in de eerste helft van de jaren negentig begonnen in België, Finland, Frankrijk, Italië, Spanje, Zweden, Zwitserland en Nederland. In de twaalf jaar dat de studie heeft geduurd zijn 162.000 mannen tussen de 55 en 69 jaar om de vier jaar gescreend. Aan de studie hebben bijna 42.000 mannen uit Rotterdam meegedaan. In Nederland zijn er 1,43 miljoen mannen tussen de 55 en 69 jaar.

Bij de screening wordt de PSA-waarde van de man vastgesteld door bloedonderzoek. Als die waarde hoger is dan 3,0 wordt een biopt van de prostaat genomen. Dan wordt een klein stukje weefsel verwijderd met behulp van een punctie.

Van alle gescreende mannen heeft twintig procent een PSA-waarde hoger dan 3. Die twintig procent krijgt dus een punctie. En van de groep die een punctie krijgt, wordt uiteindelijk weer twintig procent behandeld voor prostaatkanker.

Resultaten
De onderzoeksresultaten zijn vandaag om 17.00 uur gepubliceerd op de website van het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift New England Journal of Medicine en ze worden gepresenteerd op het gisteren begonnen vierdaagse Europese Urologie Congres in Stockholm.

Professor Schröder vindt dat de uitkomsten van zijn studie een belangrijke rol moeten spelen in de discussie over de eventuele invoering van een bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker. De screening op prostaatkanker is ongeveer even effectief als die op borstkanker en baarmoederhalskanker bij vrouwen.

Het ERSPC legt de laatste hand aan studies naar de kosteneffectiviteit van de screening en naar de levenskwaliteit van de patiënten die behandeld worden. Schröder denkt dat het verstandig is die af te wachten voordat een besluit wordt genomen over de invoering van de screening van prostaatkanker als bevolkingsonderzoek.

Monitoring
De kosteneffectiviteit van de screening zou aanzienlijk vergroot worden als het probleem van de overbehandeling opgelost kan worden. Als duizend mannen gescreend worden, krijgen er achtenveertig een diagnose prostaatkanker en de bijbehorende behandeling.

Maar in ongeveer een derde van die achtenveertig gevallen is er eigenlijk geen behandeling nodig omdat het om niet-agressieve kankers gaat. Door het bevolkingsonderzoek is het onvermijdelijk dat ook die slapende kankers naar boven komen.

Die mensen moeten niet noodzakelijk behandeld te worden. In principe hoeven ze alleen onder halfjaarlijkse controle te blijven om in de gaten te houden of hun kanker niet alsnog agressief wordt. Deze methode van monitoring - de zogeheten Active Surveillance - maakt het mogelijk om redelijk accuraat vast te stellen of een bepaalde tumor inderdaad onbehandeld kan blijven.

Kwaliteit van leven
Niet behandelen betekent een veel grotere kwaliteit van leven voor die patiënten omdat de behandeling van prostaatkanker met bestraling gebeurt en vaak ernstige bijwerkingen heeft. Minstens de helft van de mannen die behandeld worden voor prostaatkanker zien volgens professor Frits Schröder 'hun seksuele leven naar de bliksem gaan' (fors potentieverlies, grote erectieproblemen). Veel mannen worden bovendien incontinent door de bestraling of krijgen last van bloedingen in de endeldarm.

Van alle mannen in Nederland onder de 65 jaar kent een kwart zijn PSA-waarde. Van alle mannen boven de 65 kent zelfs veertig procent die. Dat zijn dus mannen die via de eigen huisarts hun PSA-waarde hebben laten meten, uit overwegingen van preventie of omdat daar een aanleiding voor was zoals plasklachten.