Door redacteur Lambert Teuwissen
De bijbel voor analfabeten. Zo werden de kunstwerken die bijbelse gebeurtenissen vertonen vroeger gezien. Wie niet zelf het geboorteverhaal van Jezus kon lezen, had aan de schilderijen een geheugensteuntje.
Hoe ironisch is het dan dat er vandaag de dag een boek voor nodig is, om de betekenis van al die mooie afbeeldingen te duiden.
Patrick de Rynck schreef een vervolg op zijn populaire 'De kunst van het kijken', nu helemaal over bijbelse verhalen en Griekse en Romeinse mythen. Het boek werd precies op tijd uitgebracht om tijdens de Kerst het geboorteverhaal van Jezus nog eens in op te kunnen slaan.
De Rynck schrijft dat veel van de personen en gebeurtenissen die wij vinden thuishoren in de kerststal, nergens in de bijbel terug zijn te vinden. De drie koningen, de os en de ezel en zelfs de stal worden niet genoemd. Allemaal terug te voeren op apocriefe teksten of traditie.
Geen koningen
De bijbel heeft het niet persé over drie koningen, ze worden magiërs genoemd en hun aantal wordt niet vermeld.
Het weerhield kunstenaars in de loop der eeuwen er desalniettemin niet van om ze toch af te beelden. De Rynck nam drie voorbeelden van de aanbidding van de drie koningen op in zijn boek.
Hij legt uit dat het nummer "drie" werd afgeleid van het aantal geschenken dat ze achterlieten (goud, mirre en wierook). Bovendien was het een mooi symbool: een jonge koning, een oude en eentje van middelbare leeftijd; een zwarte, een oosterse en een Westerse koning. Allemaal bedoeld om te laten zien dat de hele mensheid Jezus aanbad.
Albrecht Dürer kon de verleiding niet weerstaan om van één van de koningen een zelfportret te maken.
Geen vee
Ook de os en de ezel komen niet voor in het oorspronkelijke verhaal. Ze zijn toegevoegd om te verwijzen naar een profetie in Jesaja: "Een rund kent zijn meester en een ezel de voerderbak."
En omdat er een os en een ezel waren, is men misschien gaan denken dat het geheel zich afspeelde in een stal, maar ook daar is geen bijbels bewijs voor. Sterker nog, de vroege verhalen over Jezus' geboorte hebben het over een grot.
De kribbe wordt wel genoemd, misschien dat men daar de stal van heeft afgeleid.
Omdat de precieze plek dus niet genoemd wordt, is er nogal wat variatie in waar Jezus en zijn ouders zijn geboortedag doorbrengen. In een oude miniatuur ligt het gezin in de open lucht. De Italiaanse schilder Giorgione koos ervoor Maria, Jozef en Jezus te laten schuilen in een grot, maar langzaam maar zeker wordt er toch vaker gekozen voor de beroemde stal.
In "De aanbidding van de herders", door Hugo van der Goes, is het een komen en gaan in de stal van een hele serie herders, engelen en zelfs twee anachronistische evangelisten.
Onbetekenend
Er mag dan in de loop der eeuwen flink veel vrijheid zijn genomen met de oorspronkelijke tekst, een persoon die er zeker wel bij was komt maar al te vaak niet voor. Jozef, man van Maria maar niet de vader van Jezus, speelt vaak een wat ondergeschikte rol.
Bij Giorgione zit hij op de achtergrond, wat verder weg in de grot. Bij een schilderij van Geertgen tot Sint Jans zijn Maria en Jezus letterlijk het stralende middelpunt en verdwijnt hij zo goed als helemaal in de nacht.
Alleen bij Joachim Patinir heeft hij een letterlijk leidende rol. Het laatmiddeleeuwse schilderij is opmerkelijk, omdat de bijbelverhalen een excuus lijken om een landschap te kunnen weergeven. De kindermoord in opdracht van Herodus wordt er haast terloops weergegeven, evenals twee andere, apocriefe, verhalen. Hoe aangrijpend de gebeurtenissen ook, het laat het verstilde landschap onberoerd.
Zelfs het heilige gezin staat er haast per ongeluk op, op de vlucht naar Egypte. Jozef ploetert voort om zijn gezin per ezel in veiligheid te brengen.
Door moderne ogen bezien lijkt het een symbolische weergave van het menselijk leed in een gevoelloze wereld. Zou Jozef zich vaker zo onbetekenend hebben gevoeld?
Patrick de Rynck - De kunst van het kijken: Bijbel en mythen in de schilderkunst, van Giotto tot Goya - Ludion - 9789055447107 - €34.90
Deel deze pagina
»
»
»