Door Jef van Gool, literatuurplein.nl
Eén moment van onachtzaamheid tijdens de campagne van 1994 leidde het grote verlies in dat het CDA bij die verkiezingen zou lijden. Tegen de wens in van lijsttrekker Elco Brinkman hield partijvoorzitter Wim van Velzen een persbriefing over de financiële paragraaf van het verkiezingsprogramma. Op de vraag van Maria Henneman, verslaggeefster van het NOS Journaal, of het CDA bij de uitkeringen ook op de AOW wilde bezuinigen, werd bevestigend geantwoord.
Het leidde tot een nieuwsexplosie, volgens sommigen een van de eerste grote mediahypes. Het toonde aan hoe groot de macht van de televisie was geworden.
Regisseren
Het was niet de enige reden voor de duikeling die het CDA toen maakte, maar het maakte wel duidelijk dat één uitglijder, één ongelukkige uitspraak fatale gevolgen kan hebben bij de verkiezingen of voor de reputatie van een gezagsvoerder. Het zou een cruciaal moment blijken in het streven van politiek en overheid om informatie steeds meer te regisseren.
In De communicatieoorlog. Hoe de politiek de pers in haar greep probeert te krijgen betoogt journalist Frits Bloemendaal dat dit regisseren steeds meer sturen en zelfs manipuleren van de pers is geworden.
'Volgende vraag'
Bewindvoerders in de jaren vijftig hoefden niet te vrezen voor een faux pas. Illustratief zijn de persconferenties van minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns. Na een uitvoerig exposé van zijn wedervaren op een zoveelste buitenlandse reis, waarbij het volstrekt not done was de Excellentie te onderbreken, gaf hij gelegenheid tot het stellen van enkele vragen.
Was er een bij die hem niet beviel, dan liet hij een veelbetekenende stilte vallen vooraleer die met "Volgende vraag" af te serveren.
Het idee van een PR-adviseur zou hij hebben weggehoond.
Amerikaanse praktijken
In de jaren tachtig begonnen ministeries parlementaire journalisten aan te trekken als woordvoerders. Zij waren assertief en zetten fors in op de profilering van de minister, waarbij de regie strakker werd en steeds meer technieken werden gebruikt die uit Amerika waren komen overwaaien.
De pers die er op uit was die zorgvuldig uitgezette strategie door te prikken, werd niet meer ervaren als een waakhond die onontbeerlijk is voor het functioneren van een democratie, maar als een bedreiging daarvan.
Computervredebreuk
Communicatie is voor de overheid een politiek instrument geworden, dat al wordt ingezet vóórdat de standpunten van beleid zijn uitgedragen.
In haar controledrang worden ongeoorloofde praktijken niet geschuwd. De directe aanleiding tot het boek is de inbraak in de computers van de Geassocieerde Pers Diensten (GPD), waar Bloemendaal chef van de redactie is.
Twee voorlichters van het ministerie van Sociale Zaken, oud-medewerkers van de GPD, speurden gedurende anderhalf jaar honderden keren in dat computersysteem naar nog te publiceren bijdragen op het gebied van hun ministerie. Voor deze computervredebreuk zijn ze inmiddels (voorwaardelijk) veroordeeld tot werkstraffen. Hun minister, Piet Hein Donner, distantieerde zich overigens meteen van hun actie en schakelde voor verder onderzoek de Rijksrecherche in.
'Regel het even'
Het incident bewijst dat de overtuiging dat ook vertrouwen, gezag en een goed imago te managen zijn, steeds meer veld gewonnen heeft.
"Als bewindspersonen uit de Kamer terugkomen zijn ze vergeven van gif," verzucht een voorlichter tegen Bloemendaal. "Ze denken dat ze alles in de media kunnen krijgen, en zeggen tegen ons: 'Regel het even.'"
"Als een stukje op Teletekst of het ANP-net, of een column in de Volkskrant niet bevalt, zeggen ze: 'Bel even.' Een politicus schrijft een stuk en zegt tegen ons: 'Dit moet op de opiniepagina van de Volkskrant.' Godbetert, het lukt ook nog."
Waarschuwing
Bloemendaal schreef het boek om een discussie los te maken over de heersende bestuurscultuur die de media wil beteugelen en de Wet Openbaarheid van Bestuur steeds verder dreigt uit te hollen.
Hij wil journalisten waarschuwen zich niet met primeurtjes of nietszeggende antwoorden te laten inpakken door voorlichters. In De Journalist werd hem verweten dat hij te eenzijdig te werk is gegaan, te veel gericht op de overheid en zonder een echt weerwoord van de journalistiek.
Dat moge zo zijn, maar hij schreef het boek ook voor de burgers, 'de uiteindelijke slachtoffers van de communicatieoorlog'. Voor burgers gevangen in het mijnenveld tussen overheid en pers biedt dit onthullende boek veel te denken.
Frits Bloemendaal - De communicatieoorlog: Hoe de politiek de pers in haar greep probeert te krijgen, Ambo, ISBN: 9789026321818, € 16,95
»
»
»