Door Jef van Gool
Wat verheft een personage uit een roman tot een held? Niet dat hij halsbrekende toeren uithaalt, wel dat hij een 'afgeronde persoonlijkheid' heeft. Een literaire held moet je ook buiten de pagina's van een boek kunnen tegenkomen. Iemand als Eline Vere bijvoorbeeld, of Anton Wachter, Frits van Egters, Laura Tinhuizen of de aandoenlijke Kees Bakels, meester van de zwembadpas.
Zij zijn vijf van de literaire helden die Inez van Eijk en Rudi Wester in een vorig leven (we spreken hier over 1985) bij elkaar brachten in Honderd helden uit de Nederlandse literatuur. Via uitvoerige analyses (met categorieën als uiterlijk, opleiding, liefdesleven, vrienden, vijanden, goede en slechte eigenschappen, dood en nog veel meer) kleurden ze bij elk van die personages in hoe afgerond hun persoonlijkheid is.
Eline
Tot de goede en slechte eigenschappen van een van die honderd helden hoort dat hij goed kan vechten, ruw in de mond is, zuipt, gokt, voor niets en niemand eerbied heeft en zich een meesterlijk acteur en de beste schilder ter wereld waant. Het gaat hier om niemand anders dan Jan Cremer in Ik Jan Cremer.
En toch mist deze Angry Young Man iets essentieels om een echte Nederlandse literaire held te zijn: tragiek. Een literaire held is hier per definitie een tragische held. 'Toen werd zij stil, en zij vlijde zich met het hoofd in de armen, steeds op de vloer, bij de open balkondeur.' De dromerige, steeds verwarder Eline Vere, wier heengaan in het feuilleton van de gelijknamige roman van Louis Couperus de passagiers in de Haagse trams verbijsterde, is een held die we al generaties in ons hart hebben gesloten.
Max
Toch hoeft de tragiek niet uit te monden in de dood om een held te smeden. Max Havelaar van Multatuli, 'scherp als een vlijm, en zacht als een meisje,' een idealist die zich 'zonnestelsels droomde bij een vonk', neemt het als assistent-resident van Lebak op voor de inlanders.
Als hij schriftelijk de regent aanklaagt van misbruik van gezag, wordt hij zelf overgeplaatst en daarna op eigen verzoek eervol ontslagen. Door zijn lot schemert de tragiek van de berooide schrijver zelf die op zijn negenendertigste op een zolderkamertje van een goedkoop hotel in Brussel zijn meesterlijke roman schreef.
Alfred
Mijn favoriete held is de geologiestudent Alfred Issendorf die in Nooit meer slapen van Willem Frederik Hermans met dertig kilo bepakking door het ruige Finnmarken sjouwt. Op basis van een wilde hypothese van zijn promotor zoekt hij er naar meteorieten. Het enige dat hij tijdens zijn tocht in het hoge noorden op het spoor komt, notabene op de top van een berg omringd door mist, is de staat van afhankelijkheid en onvrijheid van de mens in een wereld die 'er op een afstand uitziet of hij eigenlijk geheel met ijs bedekt hoort te zijn'.
Als hij de berg afdaalt, verdampt dat inzicht alweer: 'Nog altijd kan ik lopen, nog altijd ben ik op de been. Al verdwaal ik, al maak ik mij belachelijk, al doe ik alles even krukkig, ondertussen doe ik het toch maar en dat is het belangrijkste.' De mens is een wezen dat verdoofd en verblind moet worden, anders ziet hij geen reden meer om te leven: Hermans heeft het ons steeds weer voorgehouden.
Eindexamenkandidaten maakten een filmpje geïnspireerd op Nooit meer slapen
Joe
Eline Vere, Max Havelaar en Alfred Issendorf zullen vanmiddag zeker voorbijkomen in het Letterkundig Museum in Den Haag. Dat wil wel eens weten welk literaire personage het meest geliefd is en organiseert daartoe 'De Dag van de Literaire Held'. De schrijvers Nelleke Noordervliet, Kees 't Hart, Saskia de Jong en Bart Moeyaert vertellen over hun held en lichten toe waarom die hen zo dierbaar is.
Het publiek krijgt vervolgens de kans om, onder leiding van Noraly Beyer, de eigen lijst met favorieten samen te stellen. Ik maak me sterk dat dan ook een van de meer recente helden voorbijkomt, een held die wel halsbrekende toeren uithaalt en die drie jaar geleden letterlijk de Nederlandse literatuur kwam binnendenderen: de titelheld uit Joe Speedboot van Tommy Wieringa.
»
»
»