Door Jef van Gool
"Er was het geluid van vele schoenen, een stilte en een zacht gemompel, waarna de voetstappen zich weer verwijderden. Hij duwde de deksel van zijn kist omhoog, richtte zich op en keek hen na."
De dood van Maarten Koning, het zevende en laatste deel van de cyclus Het Bureau van J.J. Voskuil, eindigt met een droom van Maarten Koning waarin hij begraven wordt. In de allerlaatste zin wordt hij wakker, "overspoeld door een gevoel van oeverloze treurigheid".
Die treurigheid overvalt ons ook bij het bericht van de dood van Voskuil zelf. Donderdag, 1 mei, is hij na een volgens zijn echtgenote "uitzonderlijk moedig" gedragen ziekte in zijn huis in Amsterdam overleden. Hij had zelf voor de dag van de arbeid gekozen. Voskuil was 81 jaar.
Donderdag wordt hij op de begraafplaats Oud Eik en Duinen in zijn geboorteplaats Den Haag begraven.
Sleutelroman
Johannes Jacobus (of kortweg Han) Voskuil is vooral bekend door zijn meer dan 5.000 pagina's tellende cyclus Het Bureau (1996-2000) die na een bescheiden begin uitgroeide tot een ware hype.
De NPS verwerkte de cyclus tot een hoorspel van in totaal 475 afleveringen, met elke dag 120.000 tot 150.000 luisteraars. Eerder had hij Bij nader inzien (1963) geschreven, over de belevenissen van een groep studenten aan de universiteit van Amsterdam in de jaren 1946-1953.
Het was een sleutelroman over de universitaire wereld van toen. In 1991 baseerde Frans Weisz er deels een televisieserie op.
Zeis en dorsvlegel
'"En?"
"Wat wilt u weten?"
"Wanneer is de Atlas klaar?"
"Over vierhonderd jaar."
"Ik ben serieus," zei Beerta ernstig.
"Ik ook." Hij had moeite zijn lachen te houden.' (uit Meneer Beerta).
De opdracht van Maarten Koning, het alter ego van Voskuil in Het Bureau, is het samenstellen van een Atlas van de volkscultuur. Via geografische kaarten van de spreiding van zaken als de zeis en de dorsvlegel hoopt men inzicht te krijgen in de vroegere cultuurgrenzen.
In werkelijkheid deed Voskuil van 1957 tot 1987 dat werk aan het Meertens Instituut voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde.
Wurgende zinloosheid
Speelt Maarten Koning in Meneer Beerta, het eerste deel van Het Bureau, vaak met de gedachte ontslag te nemen en de wetenschappelijke arbeid te laten voor wat die is, in het tweede deel, Vuile handen, is daar geen sprake meer van.
Toch is hij zich terdege bewust van de volstrekte zinloosheid van zijn werk. En anders is er wel zijn vrouw Nicolien om hem eraan te herinneren dat het niets uitmaakt wat hij op "dat rotBureau" allemaal uitvoert.
Een voorbeeld van wurgende zinloosheid is ook het hoofdartikel dat Konings vader, oud-hoofdredacteur van Het Vrije Volk, nog elke dag schrijft om het daarna te verscheuren. Kwestie van 'lenig te blijven'.
Verhoudingen tussen mensen
'"Nee, maar ik heb het gewoon te druk," zei Maarten nu ernstig.
"Wat doe je dan allemaal?" wilde Klaas weten.
"Eigenlijk niks," bekende Maarten."
Een fraai stukje dialoog uit Vuile handen, vervolgd met de mededeling van Maarten dat hij er eigenlijk niet tegen kan de hele dag tussen mensen te zijn.
Elders zegt hij zich altijd alles "van de verhoudingen tussen mensen" te herinneren, meer dan van de mensen zelf. In de beschrijving van de verhoudingen in het steeds uitdijende gezelschap op het instituut, lag Voskuils kracht. Wat er aan kleingeestigheid, machtswellust en andere hebbelijkheden schuilt in de mens, is op het Bureau te vinden.
Verlangen naar 'zin'
Door tot op zekere hoogte afstand te nemen van de werkelijkheid die hij beschrijft in Het Bureau, door haar naar zijn hand te zetten, heeft Voskuil volgens de jury van de Libris Literatuur Prijs 1998 die Plankton, het derde deel van de cyclus, bekroonde, haar symbolisch gemaakt.
"Hij heeft betekenis gegeven aan het onbetekenende, op een manier die de lezer in staat stelt zichzelf terug te vinden in het verhaal. Herkenning is in die zin ontdekken wat je eigenlijk al wist."
Tegelijk legt Voskuil een existentieel probleem bloot: de onmacht deel te nemen aan het maatschappelijke verkeer maar het toch te doen. In de visie van Maarten Koning op het werk dat door hem en door anderen op het Bureau moet worden gedaan, zit een verlangen naar 'zin' verborgen. Hij is niet iemand die zich afzijdig houdt.
Onbestemd heimwee
Met name in latere delen als En ook weemoedigheid (5) en Afgang (6) raken Maarten en zijn vrouw Nicolien bevangen door een onbestemd heimwee, dat te maken heeft met het ouder worden, het teloorgaan van dingen en het verdwijnen van mensen.
Het zet hun relatie verder onder druk. Hij is net zo weerloos tegenover haar triestheid, waarover ze in tegenstelling tot hem heel open is, als tegenover haar woede.
Zij voelt zich door hem verraden in het leven dat ze zouden leiden van 'allebei tegen de maatschappij', waarbij zijn zwijgzaamheid ook niet echt helpt. Hij blijft van haar houden, maar voelt zich zelfs in zijn denken in toenemende mate door haar geringeloord.
Hele gewone dingen
Niet alleen kijkt Maarten scherp naar mensen maar ook, zeker in De dood van Maarten Koning, naar de dingen om hem heen en naar de natuur.
Voskuil wist dat heel stemmig te beschrijven. Als iemand die 'geen tijd meer kende', gaat Maarten na zijn vut vaker wandelen en fietstochten maken, buiten het weekend vooral in z'n eentje. Daarbij is er veel dat hem treurig en weemoedig stemt, of opstandig, zeker als het om dieren gaat of om de verwoesting van het landschap voor en door de auto.
Regelmatig lijkt het leven hem saai en kleurloos. Door de hele gewone dingen op te schrijven in zijn dagboek, geeft hij ze voor zijn gevoel toch nog enige zin.
Dagboekbladen en herinneringen
Voor de grote schare liefhebbers van Het Bureau was het een opluchting dat daarna nog boeken verschenen van Voskuil.
De dagboekaantekeningen die hij maakte tijdens de voettochten door Frankrijk, Groot-Brittannië en Ierland van 1957 tot 1992 werden opgenomen in Terloops (2004), Buiten schot (2005) en Gaandeweg (2006).
In Onder andere (2007) zijn dagboekbladen gebundeld en herinneringen, onder meer aan zijn vader Klaas Voskuil en aan zijn uitgever Geert van Oorschot.
Autobiografisch is ook de roman Requiem voor een vriend (2002), waarin de verteller Han Voskuil verslag doet van een vriendschap die meer dan vijftig jaar standhield, ook al groeien de vrienden gaandeweg vooral politiek uit elkaar.
Deel deze pagina
»