Door onze correspondent Jessica Lutz
Stiekem bijna, legde de Turkse procureur generaal vrijdagmiddag om half vijf bij het Constitutionele Hof zijn eis neer om de regerende AKP te verbieden. De partij zou het brandpunt geworden zijn van activiteiten die Turkije dreigen om te vormen tot een religieuze staat. Hij wil bovendien dat 71 mensen, inclusief president Gül en premier Erdogan vijf jaar uit de politiek verbannen worden.
In het begin namen weinigen het bericht serieus, zo absurd was het. Het meeste van de ellenlange lijst 162 pagina's -- van 'bewijzen' betreft uitspraken van de beschuldigden uit het verleden. Sommige daarvan doen een mens fronsen, maar de meeste zijn hele gewone, politieke uitlatingen. Inmiddels zwellen de protesten uit het hele land aan. De democratie staat op het spel.
'Hoe kan justitie die zegt uit naam van het volk te handelen, haar macht tegen het volk gebruiken?' reageerde premier Erdogan getergd. Inderdaad. Uit wiens naam handelt de procureur eigenlijk? En waarom nu?
Vorige maand heeft de regering middels een grondwetswijziging het verbod opgeheven om op de universiteit een hoofddoek te dragen. Dat was voor de procureur de laatste druppel. Overigens ligt die wetswijziging ook bij het Constitutionele Hof om goed- of afgekeurd te worden. Maar de procureur wilde niet wachten op de uitspraak, al is de kans klein dat die in het voordeel van de hoofddoek uitvalt: ditzelfde hof heeft vorig jaar de eerste verkiezing van de religieuze Abdullah Gül de hoofddoek van zijn vrouw baarde de natie grote zorgen -- tot president ongeldig verklaard. Het had een boemerangeffect: bij de algemene verkiezingen won de AK-partij een meerderheid in het parlement en Gül werd alsnog tot president verkozen.
De angst voor de AKP onder de 53% die er niet op heeft gestemd, is groot. Velen zijn ervan overtuigd dat de procureur gelijk heeft. Niet iedereen van deze groep onderschrijft zijn actie, al was het maar omdat de pro-islamitische beweging alleen maar sterker lijkt te worden naarmate er meer hindernissen opgeworpen worden. Maar er gaan toch ook stemmen op die een verbod zouden toejuichen. 'In Duitsland zeiden ze achteraf ook "hadden we de nazi's maar verboden." Dit is hetzelfde,' aldus de procureur.
Maar behalve ideologie draait het ook om ordinaire macht. In de republiek die Ataturk en de zijnen in 1923 opgericht hebben, vormden hun partij, het leger, de hogere ambtenarij en gerechterlijke macht, academici en leerkrachten de motor voor een revolutie. In twintig jaar tijd toverden ze het land om van een onderontwikkelde, oosterse dictatuur tot een op westerse democratieën geschoeide staat. Dat lukte omdat deze stuwende groepen de touwtjes stevig in handen hadden. Ze hebben ze eigenlijk nooit losgelaten, ook al hebben sinds 1950 steeds conservatieve partijen de verkiezingen gewonnen. Die wilden de hervormingen deels terugdraaien. De eerste conservatieve premier, Adnan Menderes, en twee van zijn ministers zijn er door het leger voor opgehangen. Hun partij werd verboden, maar een opvolger was snel opgericht. De conservatieven bleven stemmen trekken.
Na 1980 gooide zo'n conservatief-liberale partij de grenzen open. Handelsbarrieres werden geslecht, het bezit van buitenlands geld werd vrij, buitenlandse investeerders werden verwelkomd en een begin werd gemaakt met het privatiseren van de talloze staatsbedrijven. Turkije brak zo niet alleen uit zijn zelfverkozen isolement, maar eindelijk ook kon het particuliere bedrijfsleven buiten het oude economische centrum Istanbul zich ontwikkelen. Deze nieuwe economische macht heeft AKP groot gemaakt en eist nu zijn plek op. De oude garde voelt zijn macht wegglippen en vecht terug met alle middelen die er zijn. Als AKP bijvoorbeeld in ijltempo de wet verandert die het mogelijk maakt partijen te verbieden, zullen ze iets anders bedenken.
Dat een eventueel verbod de relatie met Europa ernstig zal schaden, deert deze lieden niet. Ze geloven dat Europa mee in het complot van de AKP zit en van Turkije een islamitische staat wil maken om het echt en voor altijd buiten te kunnen sluiten. De recente afwijzende houding van landen als Frankrijk, Duitsland en tot voor kort eeuwige vriend Nederland, sterkt hen in de visie dat ze niets te verliezen hebben.
»
»