Correspondent Geert Groot Koerkamp reisde voor het Radio 1 Journaal af naar Vologda, een stad zo'n 500 kilometer ten noordoosten van Moskou. Hieronder vindt u zijn reportages.
Boter van Mercedes-kwaliteit
Vologda, 29 februari - Een uur of zeven rijden van Moskou en je bent in Vologda, een oude handelsstad gelegen aan de verkeersader die hoofdstad verbindt met het noorden van Europees Rusland. Dat zou je niet zeggen, want op sommige stukken haal je door de vele gaten in de weg (die die naam nauwelijks nog verdient) een snelheid van amper 40 kilometer per uur. Bepaald geen A1.
Eenmaal in de stad kom je geruststellende borden tegen die verwijzen naar een speciaal 'gouverneursprogramma voor verbetering van de wegen'. Hoe lang dat programma al functioneert is onduidelijk, maar ik moet de eerste inwoner van Vologda nog tegenkomen die er enige fiducie in heeft dat het ooit goed komt met die wegen. Het blijft een kennelijk niet uit te roeien Russisch probleem.
Vologda dus. Een naam die iedere Rus vertrouwd is, want een kind weet dat hiervandaan de beste zuivel komt die er maar bestaat. En inderdaad vind je overal in Rusland pakken boter en melk waarop met sierlijke blauwe letters 'Vologda' staat gedrukt. Bedrog, zo blijkt als je de kleine lettertjes leest, want de produkten zijn afkomstig uit Moskou, Finland en zelfs Nieuw-Zeeland. Vologda, ho maar.
Maar Vologda-boter bestaat echt. Vlak buiten de stad staat (met 135 jaar) de oudste boterfabriek van Rusland waar nog volgens hetzelfde oude procedé wordt gewerkt als voor de revolutie, toen heel Europa enthousiast was over de 'Parijse boter' die in werkelijkheid uit Rusland kwam. Rusland was toen nog grootexporteur van boter, maar de revolutie maakte daaraan een einde en Europa vergat de Russische lekkernij.
Tegenwoordig gaat het gros van de produktie naar Moskou, waar de steeds beter verdienende consumenten bereid zijn de beduidend hogere prijs neer te tellen voor dit kwaliteitsprodukt. Directeur Sergej Molotov noemt zijn boter 'een Mercedes', die van de concurrenten vergelijkt hij met 'een Opel'. Zijn bedrijf voert een verbeten strijd om het handelsmerk Vologda, maar met wisselend succes. Maar eens, hoopt Molotov, komt de dag dat we met onze boter weer de grens over gaan.
Volgens ingenieur Vladimir weten de Europeanen niet wat ze missen. "Boter van andere merken is op zichzelf niet slecht, maar die heeft niet die echte, specifieke smaak die wij eraan geven." Voor hem is alleen zuivel van eigen bodem goed genoeg.
Een beladen erfenis
Vologda, 28 februari - In het centrum van Vologda staat een groot Russisch-orthodox kruis. Het is een gedenkteken voor de slachtoffers van de Stalin-terreur, die zijn hoogtepunt beleefde in de jaren dertig en aan miljoenen Sovjet-burgers het leven kostte. Op de plek van het kruis stond ooit een klooster, dat dienst deed als hoofdkwartier van de NKVD. De geheime dienst.
Op een steenworp hiervandaan werd in 1907 Varlam Sjalamov geboren, de man die wereldfaam verwierf met zijn schokkende beschrijvingen van leven en sterven in Stalins concentratiekampen. Hij bracht zelf twintig jaar van zijn leven in de kampen door. "Sjalamov is dieper gegaan dan ik", erkende Nobelprijswinnaar Aleksandr Solzjenitsyn, auteur van 'De Goelag Archipel'.
De jeugd van Varlam Sjalamov moet een idylle zijn geweest. Zijn vader was priester in de Sophia-kathedraal en woonde met zijn gezin in het huis ernaast, aan de oever van de Vologda-rivier. "Er waren prachtige tuinen en vijvers en zwarte zwanen", vertelt een medewerkster van het museum dat nu in het huis is gevestigd. Varlam was nog maar voor in de twintig toen hij voor het eerst achter de tralies verdween, het begin van een lange lijdensweg.
Eind jaren tachtig leefde in de Sovjet-Unie de belangstelling voor de terreur op. De censuur verdween en archieven gingen open, de verschrikkingen van het verleden werden blootgelegd. Een uiterst pijnlijk proces.
De laatste jaren is sprake van een omgekeerde trend. Niet alle informatie is vrij toegankelijk. Een nieuw, door het Kremlin gesteund geschiedenisboek plaatst de terreur in een andere context: Stalin zou in feite geen andere keus hebben gehad. Belangrijker was dat hij daarna de oorlog won. Steeds meer wordt de nadruk gelegd op de heroïsche momenten in de recente Russische geschiedenis. Voor schaamte en berouw is steeds minder ruimte.
Vandaar ook de woede onder mensenrechtenactivisten over het mogelijke verplaatsen van de gedenksteen voor de Stalin-slachtoffers in Moskou. Die steen ligt pal voor het hoofdkwartier van de veiligheidsdienst en moet wegens verbouwingen 'tijdelijk' verdwijnen. Tien jaar geleden was zoiets ondenkbaar geweest.
Veel bezoek krijgt het Sjalamov-museum in Vologda niet. Volgens de medewerkers komt dat doordat de Russische pers, radio en televisie, onvoldoende aandacht schenken aan de problematiek.
Wat niet weg neemt dat in veel regio's actiegroepen het heft in eigen handen nemen en pleiten voor het oprichten van gedenktekens. Daardoor verschijnen op steeds meer plekken kruisen zoals die in Vologda, bijvoorbeeld waar massa-executies hebben plaatsgevonden of gevangenen zijn gemarteld. Sporen van de recente geschiedenis, die op talloze plekken in Rusland zijn te vinden.
De moestuin
Vologda, 27 februari - Hapje eten in Vologda? Een winterdag in het Russische noorden maakt hongerig. Niets mooier dan een avondwandeling in het historische centrum met een gezellig restaurantje als afsluiting. We lopen langs de Vologda-rivier, waar groepjes langlaufers zich over het besneeuwde ijs bewegen, en via het Kremlin komen we op de hoofdstraat, waar op een flatgebouw een enorm plakkaat hangt met de beeltenis van aankomend president Medvedev en de zittende president Poetin.
Veel mooie etalages, dure en minder dure winkels met als bekroning het nieuwe winkelcentrum Oazis. Ook in Vologda zijn er voor bemiddelde Russen genoeg plekken om hun geld uit te geven. Dat doen de Russen trouwens sowieso graag, want sparen hoort niet tot de Russische tradities. Opeenvolgende geldhervormingen die zorgvuldig opgebouwde spaartegoeden in een klap waardeloos maakten zijn daar niet vreemd aan.
Een voorbijganger haalt de schouders op als we hem vragen naar een aardig restaurantje in de buurt. Geen idee. 'Maar probeert u 'Het Anker' eens.' 'Het Anker' blijkt een afgeladen vol café waar je bij binnenkomst tegen een muur van lawaai en rook aanloopt. Het publiek bestaat uit louter jongeren die lurken aan cocktails van onduidelijke samenstelling. Dan maar verder.
We lopen tien minuten, twintig, een half uur. Geen restaurant van betekenis. Ook geen coffeeshop of eetcafé. Wel nog een aantal etablissementen in de stijl van 'Het Anker.' Dankzij een tip brengt, na enig speurwerk, 'De Moestuin' uiteindelijk redding. Het is een opgefleurde versie van een bedrijfskantine waar je voor een schappelijk bedrag heel aardig kan eten. Soortgelijke ketens zijn populair en in veel Russische steden te vinden.
Maar toch: waar gaat de middenklasse van Vologda naar toe na een dagje winkelen? 'Naar huis,' is het enigszins verbaasde antwoord van Natasja, een jonge inwoonster van Vologda. 'Wij hebben hier geen traditie van buiten de deur eten. En als we dan toch uitgaan 's avonds gaan we liever bij elkaar op bezoek dan naar een restaurant. Zo zijn de mensen hier nu eenmaal.'
»
»
»