'Het is niet onopgemerkt gebleven'

Door Jef van Gool

'"Het is gezien", mompelde hij, "het is niet onopgemerkt gebleven". Hij strekte zich uit en viel in een diepe slaap.' 

'De Avonden' van Gerard Reve is een van die zeldzame romans waarvan het einde minstens zo bekend is als het zeker ook klassieke begin ('Het was nog donker toen in de vroege morgen...'). 

Vandaag is het zestig jaar geleden dat de roman verscheen en ook nu heeft dit relaas van het uiterst benauwende, kleinburgerlijke bestaan van Frits van Egters, kantoorklerk in Amsterdam, in de laatste tien dagen van het jaar 1946, nog niets van zijn beklemming verloren.

Moeder

De Bezige Bij presenteerde vandaag een luxe editie van het boek, met daarin een facsimile-brief van Jacques Presser aan Reve. Het is een van de vier boeken die de uitgeverij het licht deed zien. Dat gebeurde in het Gerard Reve Museum in het nieuwe gebouw van de Openbare bibliotheek Amsterdam (OBA), dat officieel werd geopend door Reves weduwnaar Joop Schafthuizen. 

De basis van het museum is de verzameling van Peter van Bergen, jarenlang vriend en vertrouweling van Reve (op de foto van Klaas Koppe uit 1998 samen met de schrijver).

'De moeder aller Reve-collecties,' werd zijn verzameling genoemd door Piet van Winden, die als eigenaar van het Leidse antiquariaat AiloloZ bemiddelde bij de overname door de OBA. Naast alle eerste drukken en veel bibliofiele uitgaven bevat zij manuscripten, foto's, brieven, beeld- en geluidsopnamen en tal van persoonlijke relikwieën.

Halfperkament

Ook na het verwerven daarvan heeft de OBA voor het museum bijzondere zaken gekregen of gekocht, zoals onlangs een groot Reve-schilderij van Henk Schiffmacher en een dekenkist uit Huize Het Gras in Greonterp.

Een van de topstukken is Reves eigen exemplaar van 'De Avonden'. Op 1 november 1947 kreeg hij van de directie van De Bezige Bij een exemplaar dat was uitgevoerd in een halfperkamenten band, met een handgeschreven opdracht. In 1964 verkocht hij het aan Johan Polak. In 1989 werd het op een veiling gekocht door Piet van Winden. 

Nadat het zich zeventien jaar had bevonden in de collectie van de Amsterdamse verzamelaar Kees Bressers, werd het vorig jaar opnieuw te koop aangeboden. De anonieme koper stelde het daarna voor onbepaalde tijd ter beschikking aan de OBA.

Ordentelijk

'"Wat lees je?" vroeg hij, een klein boekje met grijze linnen band van de schrijftafel nemend. "Dat moet je beslist lezen," antwoordde Viktor, "daar zul je beslist veel plezier aan hebben." 'De kleine zenuwlijder, handleiding tot een fatsoenlijk leven,' las Frits. "Je mag het nu wel lenen," zei Viktor. Frits sloeg het dicht en stak het in zijn jaszak, haalde diep adem en nam afscheid.'

Een van de vier boeken die vandaag in het Gerard Reve Museum werden gepresenteerd, is een facsimile-uitgave van 'De kleine neurasthenicus: beknopte handleiding tot een ordentelijk leven' van Herman Gerard de Cock, in 1922 in eigen beheer uitgegeven. 

Het stond niet alleen model voor het leven van Frits van Egters, maar leverde ook de titel voor 'Het Boek Van Violet En Dood'.

Reünie

De Viktor Poort van wie Frits het boek leent, is in werkelijkheid Robert van Amerongen. Diederik van Vleuten, die de feestelijke bijeenkomst voorzat, overhandigde hem vanmiddag een exemplaar van de herdruk. 

Van Amerongen was een van de drie personen die model hebben gestaan voor personages in de roman, die in 1980 zijn geïnterviewd door Paul Witteman en Dick Slootweg voor een reeks programma's voor de VARA-radio. 

Ook broer Karel (Joop van Egters in de roman) en Lucas van der Land (Jaap Elderer) kwamen aan het woord, evenals drie critici (Garmt Stuiveling, Rico Bulthuis en Ben Stroman) die destijds negatief hadden geoordeeld over De Avonden. 

Van 'Hoei boei!: herinneringen aan De Avonden van Gerard Reve: de kleine reünie van Jaap, Joop & Victor', het boek dat Witteman en Slootweg in 1980 samenstelden, werd vanmiddag een nieuwe editie gepresenteerd, onder de titel 'De Avonden: een kleine reünie'.

Foto's en tekeningen

Jaap, Joop en Viktor en nog andere personages zijn in het museum te zien op een foto van het huwelijk van Reve en Hanny Michaelis op 9 december 1948. Die foto werd (met de zelfontspanner) gemaakt door Annelies Romein, Bep Spanjaard in de roman, de dochter van de historici Jan Romein en Annie Romein-Verschoor. Haar foto's van Reve uit de jaren veertig zijn legendarisch geworden. 

Dankzij de inspanningen van haar collega Klaas Koppe (die ook alle personen op de trouwfoto heeft weten te achterhalen) worden die foto's van de onlangs overleden fotografe nu in het museum tentoongesteld.

Daar zijn ook originele tekeningen te zien die Dick Matena maakte voor 'De Avonden: een beeldverhaal', zijn stripbewerking van de klassieker. Hij heeft er heel bewust voor gekozen daarin de integrale tekst op te nemen. 

In sepia en zwartwit tekende hij in realistische stijl het grauwe bestaan in naoorlogs Amsterdam. Door de vele nuances in de grijze en de donkere tinten wordt het beeld nergens vlak. Het geeft een extra dimensie aan de toch al niet geringe beklemming van 'De Avonden'. 

Het vierde boek dat vandaag werd gepresenteerd is er een waarin de vier delen zijn samengebracht in één band.