Walter Kempowski overleden

Door Jef van Gool

Vannacht is in een ziekenhuis in Rotenburg Walter Kempowski aan de gevolgen van darmkanker overleden. Hij is 78 jaar geworden. Hij was in 1929 in Rostock geboren als zoon van een kleine scheepsmagnaat. De geest van die hanzestad beheerste niet alleen zijn jeugdjaren, maar zou hem ook inspireren tot zijn voornaamste werk, een familiekroniek in vijf delen. Die toont het wisselvallige lot van drie generaties van de familie Kempowski en brengt tegelijk meer dan een halve eeuw Duitse geschiedenis tot leven.

Walter Kempowski werkte in 1949 korte tijd voor een Amerikaanse onderneming in Wiesbaden. Bij zijn terugkeer in de DDR werd hij er tot vijfentwintig jaar dwangarbeid veroordeeld. 

Na zijn vrijlating werd hij leraar op een dorpsschooltje tot hij zich geheel aan de literatuur kon wijden. Die ervaringen boden hem de inspiratie voor de roman Heile Welt (1998), over een aankomend onderwijzer die zich begin jaren zestig moet waarmaken op een eenmansschooltje in een Duits boerendorp.

Familiekroniek in vijf delen

Het eerst deel van zijn familiekroniek verscheen in 1971: Tadellöser & Wolff, in 1974 vertaald als Wij hebben 't niet geweten. In telegramstijl schetst dat een burgerlijk gezin in Duitland tijdens de oorlogsjaren. De volwassenen beseffen in 1942 al dat ze voor een verloren zaak strijden, dat ze door Hitler en de zijnen zijn voorgelogen. De kinderen leven ondertussen door zonder daar veel van te begrijpen. 

In Met ons gaat alles goed (Uns geht's ja noch gold, 1972), het tweede deel, beschrijft hij het leven van zijn familie in de jaren 1945-1948 in Rostock. Tijdens de Russische bezetting lijden ze onder terreur, plundering en honger. Walter, de verteller, wil niet meer naar school en vertrekt in 1947 illegaal naar West-Duitsland, waar hij gaat werken voor de Amerikanen. 

Hij hoopt er de overkomst te kunnen regelen van zijn familie naar het vrije Westen. Uit heimwee reist hij nog een keer naar Rostock, waar hij gevangen wordt genomen en in een geestelijk vacuüm belandt. De titel van het boek is dan ook bijzonder navrant. 

'De grote tijd'

Een hoofdstuk apart (Ein Kapitel für sich, 1975) was deel drie van de familiekroniek. Na acht jaar dwangarbeid wordt Walter vrijgelaten en uitgewezen naar West-Duitsland. Daar wacht zijn moeder inmiddels op hem. In het volgende deel, Wij scharen ons om de troon (Aus grosser Zeit, 1978) gaat het om de 'grote tijd', de jaren van zijn grootvader in Rostock. 

Het waren de gloriejaren van de Duitse burgerij: van 1900 tot 1914, toen de Eerste Wereldoorlog daar een eind aan maakte. De spreekwoordelijke Gemütlichkeit maar ook de hypocrisie en de bekrompenheid worden door een verteller met een bijzonder scherpe blik onder de loep genomen. 

Met Schöne Aussischt uit 1981 voltooide hij de familiekroniek. In dit vijfde deel keert hij terug naar de jaren '20: het huwelijk van zijn ouders en de opkomst van het nationaal-socialisme, de Olympiade in 1936 en de dreigende wereldoorlog. Dit deel werd niet in het Nederlands vertaald, wel een roman waarin hij zijn familie als onderwerp had losgelaten: Hondsdagen (Hundstage, 1988). Een schrijver zoekt op een landgoed tijdens een hete zomer rust om een roman te schrijven. Maar de inspiratie zal uitblijven en zijn rust wordt door zijn eigen schuld verstoord.

Collectief geheugen

De geschiedenis en in het bijzonder de oorlog zijn Kempowski blijven fascineren. Hij verzamelde dagboeken en brieven, foto's en ook herinneringen van gewone Duitsers aan die jaren. 

In 1981 richtte hij het 'Archief van ongepubliceerde autobiografieën' op. Dat leverde hem de stof voor Das Echolot, een vorm van 'collectief geheugen' in vier delen, waarvan het eerste in 1993 en het laatste in 2005 is uitgebracht. 

Ondanks zijn ziekte is Kempowski tot het laatst blijven schrijven. Vorig jaar verscheen de roman Alles umsonst, over een familie op een landgoed in Oost-Pruisen die op het eind van de oorlog, met de Russen al bijna voor de poorten, nog buiten de tijd is blijven leven.