Als een meisje een nacht in een vijzel slaapt, wordt ze wakker als jongetje, zo luidt een Rwandees gezegde. Het inspireert veel kleine meisjes in Rwanda hun nachtrust op te offeren. Journaliste Femke van Zeijl reist al jaren door Afrika om reportages te schrijven. In haar boek 'Een nacht in een vijzel' portretteert ze de actualiteit aan de hand van levens van gewone mensen. Daarbij richt ze haar aandacht vooral op vrouwen. Het boek komt vandaag uit.
Wat betekent de titel 'een nacht in een vijzel'?
Onafhankelijk van elkaar vertelden vrouwen in Rwanda mij dat ze in hun jeugd daadwerkelijk hadden geprobeerd een jongetje te worden door een nacht in een vijzel te slapen. Het werkt overigens niet: je slaapt beroerd in zo'n uitgeholde boomstam waarin normaal het graan wordt gestampt, en je wordt evengoed wakker als meisje.
Welke landen heeft U bezocht?
De afgelopen jaren heb ik zuidelijk Afrika en het Grote Merengebied bereisd. Als het even kan, blijf ik minstens een maand in een land. En kom ik vaker terug. Want door de tijd te nemen, leer je mensen en een maatschappij kennen. Dan kom je de mooiste verhalen tegen. Ik maakte er reportages voor Opzij, NRC Handelsblad en Vrij Nederland over onder andere de massale verkrachtingen in Darfur, journalisten in Burundi en boksers in de Congolese hoofdstad Kinshasa.
Welke grote nieuwsgebeurtenissen speelden op het moment dat U daar was?
In Congo heb ik vorig jaar de presidentiële verkiezingen meegemaakt, beide ronden. Inclusief de schietpartijen op straat omdat aanhangers van de verliezende kandidaat hun nederlaag niet konden verkroppen. In Burundi was ik bij de installatie van de eerste democratisch gekozen president sinds de oorlog. Maar meestal probeer ik juist naar landen te gaan waar de journalistiek zich niet meer mee bezig houdt. Omdat de vrede is uitgebroken bijvoorbeeld, of omdat het er redelijk goed gaat. Dan vind ik het interessant worden.
Is het allemaal leed of ook leuk?
Ik heb ontzettend veel plezier in Afrika. Genieten is iets wat mensen daar met meer overgave lijken te doen. Goma, de vulkaanstad die ook nu weer onder vuur ligt, heeft bijvoorbeeld zo'n beetje het meest bruisende uitgaansleven van Congo. Dat hoort ook bij het Afrikaanse verhaal. Ook tijdens mijn werk spreek ik nooit mensen die alleen maar zielig zijn. Ik kreeg ooit verschrikkelijk de slappe lach met een verkrachtingsslachtoffer in Darfur omdat ik haar vertelde over mijn vriend die altijd de afwas doet. Ik dronk illegaal gebrouwen bier in de vluchtelingenkampen in Soedan waar alcohol verboden is. Allemaal aspecten van het leven, leuke dingen die erbij horen, waardoor je mensen niet meer enkel als slachtoffer neerzet.
Valt er iets te zeggen over de situatie van vrouwen in Afrika in het algemeen?
Het cliché van de sterke Afrikaanse vrouw is ten dele waar. Vrouwen dragen de maatschappij, en informeel hebben ze best macht. In 'Een nacht in een vijzel' beschrijf ik bijvoorbeeld hoe de informele economie in Congo het enige dat functioneert in dat gigantische land volledig op vrouwen draait. Maar formeel hebben vrouwen weinig in de melk te brokkelen. Zij lijden het meest in tijden van oorlog en honger, worden wettelijk achtergesteld en hebben minder maatschappelijke kansen. Het is hoog tijd dat de informele macht van vrouwen in Afrika wordt omgezet in formele macht. Dat besef begint her en der op het continent onder vrouwen te broeien.
Ziet U verschillen en overeenkomsten tussen de landen die U bezocht?
Afrika als begrip is veel te groot: Soedan, dat half Arabisch is, kun je moeilijk vergelijken met Zuid-Afrika. Wat ik in het algemeen kan zeggen, is dat ik optimistischer word van het contact met gewone mensen dan met hotemetoten. De politieke elite is in veel landen intens geïnfecteerd, persoonlijke en economische belangen lopen door elkaar en corruptie is lastig te bestrijden. De man of vrouw in de straat wil niets liever dan vrede, vooruitgang en genoeg eten op tafel.
Wat zijn specifieke problemen waar vrouwen daar tegenaan lopen?
Enerzijds spreken veel grondwetten in Afrika van de gelijkheid tussen man en vrouw op veel radicalere wijze dan in de meeste westerse landen. In de praktijk is het voor Afrikaanse vrouwen echter nog lastig dat te verzilveren. Zo mogen vrouwen in Congo nu officieel land bezitten, maar de dorpsoudste weigert ze vaak het eigendomsrecht. Die tegenstelling tussen de oude traditie en moderniteit is iets waar vrouwen tegenaan lopen.
Wat wordt uw volgende stap?
Over twee maanden ga ik naar Mozambique mijn grote liefde op het continent. Om te werken aan mijn volgende boek en om nu eens fatsoenlijk Portugees te leren. Dat komt me ook in Angola van pas, waar ik dit voorjaar heen ga. Ik wil zo weinig mogelijk afhankelijk zijn van tolken, want met een vertaler ertussen heb je minder echt contact met mensen. Daarom wil ik ooit ook Swahili leren. En Lingala. Had ik maar een extra leven.
»
»
»