De affaire-Wielgus staat symbool voor de manier waarop Polen worstelt met zijn communistische verleden. Sinds de omwenteling van eind jaren tachtig, begin jaren negentig staat het onderwerp soms hoog, soms laag op de politieke agenda.
Toen de communisten de macht hadden overgedragen aan de oppositie van dissidenten en de vakbond Solidariteit, keek Polen vooral naar de toekomst. Het land moest weer worden opgebouwd, Europa lonkte. Het verleden moest met rust gelaten worden.
Daarover waren de meeste Polen het eens, zij het dat er een sterke, rechtse onderstroom bleef bestaan die wel wilde dat werd onderzocht wie wel en wie niet met de geheime dienst SB had samengewerkt. Deze groep kreeg de wind in de zeilen met het aantreden van de rechtse minister van Binnenlandse Zaken Maciarewicz in 1991.
Hij publiceerde een jaar later een lijst met namen van mensen die met de geheime dienst contact zouden hebben gehad. Tot ontsteltenis van de Polen stond ook Solidariteit-leider Lech Walesa erop, samen met vele andere prominente dissidenten die inmiddels waren doorgedrongen in de hoogste lagen van de Poolse samenleving. Het schandaal van de lijst was zo groot dat de toenmalige regering erover viel.
Nationaal Geheugen
Halverwege de jaren negentig leek het onderwerp weer te verdwijnen onder de oppervlakte van de dagelijkse beslommeringen. Toen waren de ex-communisten aan de macht. Maar helemaal stil werd het niet rondom het verleden.
In 1998 richtte de Poolse regering het Instituut van het Nationale Geheugen (IPN) op, dat te vergelijken is met het Nederlandse NIOD. Het instituut kreeg inzage in de dossiers van de geheime dienst en deed wetenschappelijk onderzoek naar 'misdaden tegen het Poolse volk' van 1944 tot 1989.
Daarmee leek iedereen tevreden. Maar in 2004 publiceerde een journalist van een onafhankelijk dagblad een voorlopige namenlijst van het IPN van mensen die op een of andere manier contact hadden gehad met de geheime dienst, hetzij als medewerker, hetzij als slachtoffer.
Probleem bij deze zogenaamde Wildstein-lijst (genoemd naar de journalist die 'm publiceerde) was, dat er alleen námen opstonden. Veel Polen zagen namen van vrienden op de lijst, maar niemand wist of die vriend nu een collaborateur of slachtoffer was.
Het IPN heeft wél inzicht in wie dader is en wie slachtoffer. Maar Wildstein vond het niet zíjn taak om die gegevens in zijn eigen lijst te zetten. Hij wilde met de publicatie van de namenlijst enkel en alleen bereiken dat de zuivering wat sneller zou verlopen.
Tweeling
Intussen waren de campagnes op gang gekomen voor de presidentsverkiezingen in 2005. De rechtse zeer gelovig-katholieke tweeling Lech en Jaroslav Kaczynski wonnen met de belofte om Polen te zuiveren van communistische elementen en corruptie. En zo stond het communistische verleden weer helemaal boven aan de agenda.
Het wantrouwen in Polen werd verder gevoed toen president Lech Kaczynski eind vorig jaar een zeer omstreden wet tekende. Voortaan moest elk Pool die een publieke functie wilde hebben, kunnen aantonen dat hij ónschuldig was. Dit ging veel Polen, en ook de Europese Unie, in tegen het elementaire rechtsgevoel dat iemand onschuldig is totdat anders is bewezen. Maar geschrokken van het protest Kaczynski zei dat hij de wet binnenkort weer wordt aangepast. Volgende week woensdag stemt het Poolse parlement weer over de wet.
De sfeer van angst en verwarring - en intimidatie: de gepubliceerde namenlijsten werden ook gebruikt voor politiek, economisch en ander gewin - bereikte deze week uiteindelijk de hoogste regionen van de katholieke kerk. Voor veel Polen was de katholieke kerk tijdens het communistische bewind hét bolwerk van verzet, en tevens toevluchtsoord. De schok was groot toen bleek dat ook priesters zo hun contacten hadden toen de Polen naar de mis gingen of advies vroegen.
De affaire-Wielgus is een voorlopig slotakkoord van een worsteling met het verleden die nu al meer dan vijftien jaar duurt. En de Polen lijken er nog lang niet klaar mee.
Met medewerking van Marysia Verhulst
Deel deze pagina
»
»
»