Door Jeroen Wielaert
In Nederland worden jaarlijks honderd vrouwen het slachtoffer van eerwraak door mannen uit hun eigen migrantenfamilie. Het is de traditionele Arabische clanstraf voor ontrouw, overspel en dergelijke. Het is die ouderwetse macho-cultuur die de daders ook tot diep gekwelde slachtoffers maakt. Het is het onderwerp van een nieuw theaterstuk van Adelheid Roosen: Is.Man.
Roosen maakte dik twintig jaar geleden voor het eerst furore als luidkeelse cabaretiere in de groep Purper. Sindsdien is ze bezig gebleven met het verleggen van grenzen, als onderdeel van de ontdekkingstocht die het leven voor haar is. Daar past de ontmoeting bij met andere culturen, vooral voor beter begrip. Dat wil niet zeggen dat ze overloopt van mededogen voor de eerwraakmoordenaars. Het was wel haar bedoeling om het probleem open te leggen in theater.
Roosen deed daar grondige research voor. Ze ging bij gedetineerden op bezoek en sprak mannen die met de problematiek bezig zijn in stichtingen en andere hulpverleningsinstanties. Dat zorgt ervoor dat Is.Man een heel grondig stuk is geworden.
Seksualiteit
Het verhaal gaat over een man die in de gevangenis zijn verhaal opschrijft. 'Uitleg', zo noemt hij het zelf. Het wordt verteld door zijn zoon die hem regelmatig komt opzoeken. Op de achtergrond speelt en zingt grootvader weemoedige, geladen Koerdische liederen.
Samen delen ze de gruwelijke wetenschap over de dood van een vrouw en een dochter. Zo wil de oude gewoonte het: eerwraak is een collectief dwangmiddel. Mannen zijn de baas over de vrouwelijke seksualiteit en ze zijn elkaars baas over het lot van de vrouw in overtreding van die mannencodes.
Roosen: "Het gaat om hun eigen mannelijke identiteit in hun families. Hun daad is niet zomaar stoer. Als ze gevangen zitten is het of ze wakker worden uit een gruwelijke droom. Dat zeg ik niet om de verantwoordelijkheid voor hun daad weg te nemen. Ik heb het ze vaak horen zeggen: 'Het is zo jammer, het is zo jammer.' Met dit stuk los je het probleem niet op. Het is wel een moderne tragedie."
Eerwraakproblematiek
Zoveel komt er naar boven uit het hoofd van de gevangene en zo gecompliceerd is de eerwraakproblematiek dat Is.Man soms zwaar te volgen is. De kern is wel duidelijk: vader, zoon en opa zijn gevangenen van elkaar."
De Turkse schrijfster Jala Simsek kent de problematiek heel goed. Ze zag het stuk in try-out. Haar oordeel: "Het is chaotisch en complex. Als insider herkende ik het wel, maar een leek heeft denk ik moeite om het te volgen."
Sleutel
"De verhouding tussen vader en zoon is de sleutel. De gekweldheid, boosheid en machteloosheid gaan over van vader op zoon", zo vervolgt Simsek. "Ze behoren tot de clan en de code, vragen zich af: waarom kan ik geen ik zijn? Het is Roosen fantastisch gelukt om dat spanningsveld aan te geven."
"Ik kan niet oordelen of hierdoor minder gevallen van eerwraak zullen voorkomen. Het zal zeker het bewustzijn vergroten. Eerwraak wordt goed aangepakt. Op welk niveau ook: hoe meer hoe beter."
Roosens vorige voorstelling De Gesluierde Monologen behandelde de Islamitische vrouwenproblematiek. Het werd een keer opgevoerd in de Tweede Kamer. De theatermaakster zou het goed vinden als dat ook met Is.Man gebeurt, maar ze heeft nog betere podia voor ogen: gevangenissen.
»
»
»