In tegenstelling tot wat de berichten in de media ons willen doen geloven, gaat het goed met het Nederlandse tbs-beleid. Dat stelt Jos Poelmann, directeur van de Pompekliniek in Nijmegen, de grootste tbs-kliniek van Nederland.
Het aantal tbs'ers dat tijdens verlof ontsnapt of niet tijdig terugkeert, is meer dan gehalveerd. In 2006 waren dat er 35, een jaar eerder 75 en in 2004 100. Het tbs-systeem en de resultaten van de behandelingen worden internationaal als een voorbeeld beschouwd van hoe het moet. Bij vier op de vijf tbs'ers slaagt de behandeling.
Toch hebben de verschillende ministers van Justitie de afgelopen tijd herhaaldelijk spitsroeden moeten lopen in de Kamer als er weer eens een tbs'er aan de haal ging en in een enkel geval een vreselijk misdrijf pleegde.
Binnenlandredacteur Rinke van den Brink sprak met Jos Poelmann.
Het mag dan misschien goed gaan met het tbs-beleid, maar het beeld in de publieke opinie is toch heel anders.
"Ja, dat klopt en dat is een groot probleem. Daarom is het ook zo belangrijk dat we uitleggen wat we doen en hoe dat gaat. Oudejaarsavond was er in Koefnoen een sketch over tbs'ers op verlof en daaruit bleek dat ze niet weten waar ze het over hebben. Helaas doet het ministerie van Justitie vaak een beetje moeilijk over dat uitleggen van het beleid, die praten liever niet over tbs. Ze willen liever ook niet dat ik erover met de media spreek."
Is dat vanuit hun optiek niet logisch, het gaat geregeld helemaal mis met ontsnapte tbs'ers?
"Dat is waar. Eens per jaar is er een zeer ernstig incident. Dit jaar was het de ontsnapping van een man in Rotterdam, die daar vervolgens verschrikkelijk heeft huisgehouden. In 2005 was het Wilhelm S., die een week na zijn ontsnapping een 83-jarige man vermoordde. In 2004 het meisje van Eibergen. Jaarlijks is er één geval waarbij het heel erg mis gaat.
Maar er gaan zo'n 700 tbs'ers op verlof, samen hebben die in één jaar ongeveer 50.000 verlofdagen, want sommige tbs'ers zijn overdag niet meer op de kliniek, maar studeren of werken. Het gaat dus gewoon bijna altijd goed."
Maar die ene keer dat het wel misgaat vertroebelt dat het beeld helemaal.
"Ja, en waar het nu om gaat is de vraag of de maatschappij wil accepteren dat je nooit 100 procent waterdichte garanties kunt geven dat het niet een keertje misgaat. Want dat kunnen we niet."
Is er geen alternatief denkbaar?
"Je zou mensen natuurlijk in plaats van ze te behandelen blijvend op kunnen sluiten. Maar dat is natuurlijk geen reëel alternatief. Je kan niet iedereen die zich aan ontucht of verkrachting heeft schuldig gemaakt levenslang opsluiten. Dan zou je pakhuizen vol langgestraften krijgen. Straf is in Nederland bijna altijd eindig. Uiteindelijk zouden ze dan dus toch ook op straat terecht komen, maar dan wel zonder behandeld te zijn."
En dan zijn we nog verder van huis?
"Zeker. We moeten een heel klein risico voor lief nemen om veel grotere problemen te voorkomen. Maar dat is een heel lastige boodschap. Het is een onderwerp dat emotioneel zwaar beladen is. Het gaat vaak over seksueel geweld en dat is een angst die voor veel mensen leeft."
Naar aanleiding van de ontsnapping van Wilhem S. en de moord die hij daarop pleegde op een bejaarde man, werd een parlementair onderzoek gehouden. De eindconclusies: het tbs-stelsel hoeft niet wezenlijk veranderd, maar op een aantal punten moet het wel aangepast worden. Kon u daar een beetje mee leven?
"Ja, de uitkomsten van het parlementair onderzoek zijn pure winst. Het stelsel is van alle kanten goed tegen het licht gehouden. In het buitenland bestaat er overal heel veel respect voor onze aanpak. In Amerika en Engeland vroegen mensen zich af waarom wij bij hun kwamen kijken hoe ze het doen. 'Jullie weten toch hoe het moet', zeiden ze."
In oud-minister Donner van Justitie had u een vurig verdediger van het stelsel. Hij had harde confrontaties met de Kamer over het tbs-beleid.
"Ik vond minister Donner vaak te rechtlijnig in zijn optreden, maar ik vind dat hij het in dit dossier uitstekend heeft gedaan. Hij kent het rechtssysteem als geen ander en hij is getrouwd met een psychotherapeut. Ik heb er wel eens over gefantaseerd hoe er in huize Donner over dit onderwerp gepraat wordt. In ieder geval is Donner heel goed geplaatst om het over dit onderwerp te hebben en dat heeft hij met verve gedaan."
Hij had het soms wel moeilijk in die debatten.
"De oppositie is er natuurlijk op uit geweest om hem pootje te lichten. Tbs is ook een hoofdpijnportefeuille, net als asielbeleid. Sommige partijen, zeg maar de onderbuikpartijen, hebben de minister geregeld het bloed onder de nagels vandaan gehaald. Vooral Eerdmans had er een handje van. Die wist altijd wel hoe het moest en dan in de meest populistische termen. Maar uiteindelijk is Donner natuurlijk niet gevallen op zijn tbs-beleid, maar op de Schipholbrand."
Had u helemaal geen kritiek op zijn beleid?
"Aleid Wolfsen van de PvdA verweet de minister dat hij weinig prioriteit gaf aan de opsporing van eenmaal ontsnapte tbs'ers. En dat is wel zo. Als wij er bij de Pompekliniek mee te maken hadden en de politie belden, dan gebeurde er ook niks. Men ging er gewoon vanuit dat de patiënt vanzelf wel weer zou opduiken."
Hoe bedoelt u?
"Nu wordt voor iedere tbs'er die 48 uur te lang wegblijft 'Opsporing Verzocht' ingeschakeld. Ook als het gaat om mensen die niet gevaarlijk zijn. Daardoor ontstaat het beeld dat alle tbs'ers levensgevaarlijk zijn. Dat doet absoluut geen recht aan de overgrote meerderheid van hen. In de statistiek van het aantal onttrekkingen, zeg maar ontsnappingen, zit dus die enkeling die verschrikkelijk de fout ingaat, maar ook alle mensen die hun trein missen en te laat terugkomen. En er zitten ook mensen bij die denken: vannacht blijf ik lekker bij me vrouw slapen. 90 procent van de mensen die "ontsnapt", is binnen een dag weer terug zonder verder problemen te veroorzaken."
Er barstte begin oktober 2006 weer een storm van kritiek los toen uit een kliniek in Poortugaal bij Rotterdam een tbs'er ontsnapte, die nog dezelfde dag twee berovingen en een verkrachting pleegde. Eén zo'n gebeurtenis en het land staat op zijn kop.
"Het is natuurlijk ook vreselijk, maar er is toch iets dat ik niet begrijp. Ik zit nu 13 jaar in dit vak, maar ik moet zeggen dat het er vroeger heel anders aan toe ging. Toen had je ook onttrekkingen, soms met verschrikkelijke gevolgen, maar dat kwam niet in het nieuws."
Hebt u een voorbeeld?
"Ja. In 1994 heb ik met een zaak te maken gehad, als dat nu zou gebeuren, geloof ik dat we de tent wel zouden kunnen sluiten. Een hiv-positieve tbs'er ontsnapte en verkrachtte een driejarig jongetje. Dat was dus ook een moordaanslag. Wij hebben ons dat zeer aangetrokken en zelf de Inspectie om een onderzoek gevraagd. Dat hele verhaal heeft amper aandacht gekregen in de media. Een paar regels in de regionale pers, meer niet."
Heeft dat te maken met het toegenomen aantal tv-stations?
"Ik denk dat die concurrentie tussen tv-stations het deels wel verklaart. Daardoor is de controle op wat er naar buiten komt veel minder groot dan vroeger. En Justitie is niet handig in zijn mediabeleid. Je moet zulke zaken eerlijk en open naar buiten brengen, dan kun je de publiciteit erover ook enigszins indammen. Maar als direct betrokkenen krijgen we opdracht onze mond te houden en Justitie zelf zegt meestal ook niks. De minister zegt in de Kamer dat alles goed gegaan is, maar als dan het tegendeel blijkt, zijn de rapen gaar. Eigenlijk hoopte ik dat door het parlementaire onderzoek er rust zou komen rond tbs, maar door dat incident in Rotterdam is het weer helemaal mis."
Wat vindt u van maatregelen zoals een stroomslot of een elektronische beenband die het tbs'ers met verlof onmogelijk maakt om zich al te ver te verwijderen van hun begeleider?
"In beginsel positief. Dat soort elektronische beveiliging gaat hoge hekken en dikke deuren in de toekomst onnodig maken. Een GPS-systeem om in de gaten te houden waar patiënten met verlof zich bevinden en andere slimme apparatuur is prima. Daar wordt het veiliger van. Maar om iemand op verlof te sturen met een stroomslot om? Nee, dat vind ik geen goed idee. Als dat nodig is, dan is die patiënt er nog niet aan toe om op verlof te mogen. Uiteindelijk is het geen fout van de patiënt als die niet terugkeert van verlof, maar van de kliniek. Dan is er een verkeerde taxatie gemaakt van hoe ver iemand gevorderd is met de behandeling."
Mensen mogen voor grote gebeurtenissen als begrafenissen of geboortes ook wel eens de kliniek uit voor ze eigenlijk aan verlof toe zijn. Zou het daarbij een goed middel zijn?
"Voor dergelijke gelegenheden mag een patiënt altijd de kliniek uit, maar dan wel met strenge beveiliging. In de Pompekliniek schakelen we dan de Dienst Justitiële Inrichtingen in. Die zijn bewapend en met nog meer middelen uitgerust. Maar als iemand er aan toe is om langzamerhand voorbereid te worden op zijn of haar terugkeer in de maatschappij, dan is per definitie een stroomslot niet nodig. Met zo'n ding om je been kun je niet worden voorbereid op je terugkeer in het gewone leven. Als je de daarvoor noodzakelijke ruimte niet wilt geven, heeft het geen zin om iemand te resocialiseren."
Eén van de andere veranderingen die nu ingaan is dat de rechter kan bepalen om de tbs voorwaardelijk te beëindigen. De patiënt komt dan onder een lichte vorm van toezicht te staan. Dat kon voor 3 jaar, maar wordt nu voor 9 jaar mogelijk.
"De patiënten en ook wij zijn daar blij mee. Dan houd je nog een lijntje open met die mensen. Veel tbs'ers vinden dat prettig omdat ze bang zijn terug te vallen. Afglijden ligt altijd op de loer, zeker door drugs en alcohol en die zijn overal voor handen. Nu hebben ze altijd iemand bij wie ze terecht kunnen. Maar die uitbreiding van die voorwaardelijke beëindiging tot 9 jaar kost natuurlijk wel geld. We moeten ook oppassen dat we het systeem niet onbetaalbaar maken. We groeien de komende jaren ook al van 1600 naar 2000 plekken."
Hebt u een wens voor het dit net begonnen jaar?
"Rust. Ik hoop dat de ontspanning een beetje terugkeert aan het tbs-front. Dat politici en ambtenaren wat minder verkrampt gaan doen over tbs. Dan kunnen we meer verloven gaan geven aan tbs'ers, want dat hebben we de laatste tijd maar mondjesmaat gedaan. Met als gevolg dat er te weinig uitstrroom is en alle klinieken bomvol zitten."
Beïnvloedt dat de sfeer in de klinieken?
"Zeker. Ook bij de patiënten dringt door hoe in de maatschappij en de politiek over tbs gepraat wordt. Bij de goedwillenden heeft dat grote effceten. Ze zijn woest als iemand iets uithaalt op verlof omdat het hun allemaal treft. Ze voeden elkaar dus op. Maar ze zijn ook gelaten. Ze zijn bang dat ze niet op verlof mogen."
»
»
»