Oost-Timor is sinds vorige week opnieuw in chaos gedompeld. Dat terwijl het land net bezig was te bouwen aan een democratie. De laatste vredestroepen verlieten het land precies een jaar geleden. Deze week keerden ze overhaast terug om te proberen de vrede te herstellen.
Gerry van Klinken was adviseur van de 'waarheids-en verzoeningscommissie', die een 2500 pagina's dik rapport schreef over het gewelddadige verleden van Oost-Timor. Aan hem de vraag wat de achtergrond is van deze plotselinge uitbarsting van geweld.
U heeft zich verdiept in de gewelddadige geschiedenis van Oost-Timor, wat is er in de loop van de jaren gebeurd?
"In 1975 begon Indonesië met een militaire operatie om Oost-Timor te annexeren. Veel Timorezen zijn toen de bergen in gevlucht. Als gevolg van militaire acties ontstond hongersnood, waarbij tussen de honderd en honderdtachtigduizend doden zijn gevallen. Het leger heeft de hongersnood gebruikt als militair wapen. Het moreel van de bevolking werd gebroken, zodat Oost-Timor in 1979 door Indonesië kon worden ingelijfd.
Eind jaren '80 kwam een beweging op gang die ging strijden voor onafhankelijkheid. Xanana Gusmao leidde het gewapend verzet vanuit de bergen. Hij werd in 1992 gevangen gezet in Jakarta. Vanuit de gevangenis bleef hij inspirator van het gewapende verzet.
In 1999 was Indonesië verzwakt door een economische crisis en het aftreden van president Soeharto. De Oost-Timorezen kregen in een referendum de kans te kiezen voor onafhankelijkheid, dat hebben ze gedaan. Gusmao werd vrijgelaten, hij werd de held van de onafhankelijkheidsstrijd en werd president van de nieuwe staat."
En nu is Oost-Timor een democratie?
"Dat is lastig te zeggen. De meeste politieke leiders komen uit de voormalige verzetsbeweging. Zij zijn gewend geraakt aan een commandopolitiek. Er is dus een ideologische strijd gaande. Wil men wel een democratie, of wil men het land liever leiden via een soort commandostructuur."
Waar komt die plotselinge spanning vandaan?
"De politieke leiders falen, ook president Gusmao, in het vertrouwen wekken bij de bevolking. Na jarenlange samenwerking in het verzet tegen Indonesië, zou je verwachten dat de leiders goed samenwerken. Maar er is groot wantrouwen onderling.
De regering heeft 600 militairen ontslagen, die zijn daar kwaad over en hebben de wapens opgepakt. President Gusmao heeft het ontslag dom genoemd. Dat is goed voor zijn eigen populariteit, maar het ondermijnt het gezag van de regering. Gusmao is sowieso iets te veel met zijn eigen populariteit bezig, dat is een probleem.
Als de situatie een keer chaotisch is, escaleert dat makkelijk. Mensen leven in onzekerheid, ze dragen wapens. Er is veel armoede en werkloosheid. Criminele bendes maken misbruik van de situatie en beginnen te plunderen."
Is een snelle oplossing denkbaar?
"Dat is erg afhankelijk van de bereidheid van de politieke leiders om tot compromissen te komen. Een oplossing zou kunnen zijn dat Gusmao nu het leger gaat leiden, dan neemt hij de 600 soldaten weer aan en is dat probleem voor nu opgelost. Maar de vraag is natuurlijk of premier Alkatiri dat ziet zetten, hij heeft die soldaten net ontslagen. De komende dagen moet de vraag beantwoord worden wie eigenlijk de macht in handen heeft."
»