Mozart. Er is geen componist van wie zo veel portretten zijn geschilderd tijdens zijn leven, en er is er bijna geen een van wie zo veel brieven bewaard zijn gebleven.
En toch is geen van de grote musici zo ongrijpbaar als Wolfgang Amadeus. Of Amadé, of Gottlieb, of Theophilus. Of Trazom, zoals hij zelf zijn brieven wel eens ondertekende.
Tegenwoordig wordt Mozart algemeen gezien als ''één van de grootste genieën die de mensheid ooit heeft gekend", stelt Gilles Cantagrel in één van de meest recente werken over de componist.
Of hij namens de hele mensheid spreekt staat er niet bij, maar feit is dat Mozart al snel na zijn dood al als een legende de geschiedenis in ging en dat tot vandaag, 250 jaar na zijn geboorte, is gebleven.
Vele gezichten
Sinds zijn ongelukkige einde op 35-jarige leeftijd in 1791 heeft de legende vele gezichten gekregen. Van onbegrepen wonderkind tot onverantwoordelijke gek, en alles daar tussenin.
Van de vele portretten wordt je niet veel wijzer, er is er nauwelijks een bij die op een ander lijkt. Het schilderijtje dat volgens zijn vrouw Constanze het beste leek, bleef onvoltooid. Het ware gezicht van Mozart zal altijd een mysterie blijven.
onvoltooid portret, gemaakt door schoonbroer Joseph Lange
Berooid
De oorsprong van die ongrijpbaarheid ligt al in Mozarts jeugd. Als klein kind blijkt hij zo'n ongelooflijk fenomeen dat zijn faam tot in alle uithoeken van Europa rijkt. Wolfgang kan stukken naspelen na ze één keer gehoord te hebben, zelfs geblinddoekt, schrijft op zijn 6de zijn eerste compositie en amuseert met zijn virtuoze piano- en vioolspel koningen, koninginnen en een paus.
Later in zijn leven krijgt het kindsterretje, na enkele grote successen in Wenen, het steeds moeilijker. Zijn opera's worden niet meer gespeeld in de hoofdstad, hij moet steeds meer lenen om het hoofd boven water te houden. Uiteindelijk sterft hij berooid, hoewel juist op dat moment weer grote opdrachten beginnen binnen te komen.
Mozart vindt zijn laatste rustplaats in een communaal graf op een kerkhof buiten de stad. Geen apart graf en geen zerk, zoals eind 18de eeuw enige tijd gebruikelijk was. Pas 68 jaar later wordt er een monumentje geplaatst.
Maar binnen enkele jaren komt de legende dan opnieuw tot leven, en deze keer voor altijd. Beethoven en Haydn hemelen hem op als het achtste wereldwonder en de romantici van de negentiende omarmen de vroeggestorven componist als een tragische held.
Het is in die tijd, de negentiende eeuw, dat ook de infame mythes rond Mozart ontstaan. Is het genie vergiftigd? Zo ja, door wie? Wie was de geheimzinnige opdrachtgever voor Mozarts allerlaatste werk: het requiem?
Mozarts handtekening
De mythe: Amadeus
De mythevorminig bereikt zijn voorlopig hoogtepunt in het toneelstuk en de latere film van Milos Forman uit 1984. De basis van de complottheorie in het stuk ligt bij de oude hofcomponist Antonio Salieri, die na een mislukte zelfmoordpoging in 1823 beweert Mozart te hebben vergiftigd (na het eerder te hebben ontkend). Mozart zei enkele weken voor zijn dood trouwens zelf ook bang te zijn voor vergiftiging.
Pas in de loop van de twintigste eeuw worden de mythes ontkracht. De diagnoses van de artsen die Mozart behandelden (en stellig ontkenden dat het om vergiftiging ging) zijn uitgebreid geanaliseerd door morderne medici.
Hoewel nooit meer met zekerheid aan te tonen, wijst alles in de beschrijving van de symptomen op de gevolgen van een infectie, die de gevolgen van een chronische nierkwaal waar hij aan leed, verergerden. Uiteindelijk werd een hersenbloeding hem na enkele catastrofale aderlatingen fataal, vermoedde de Zwitserse tandarts Carl Bär in 1966 als eerste.
En het requiem had weliswaar een geheimzinnige opdrachtgever, maar dat was niet Salieri, zoals in de film wordt beweerd. In 1964 dook een manuscript uit 1839 op van een zekere Anton Herzog. Die wist uit de eerste hand te vertellen dat de opdrachtgever van het muziekstuk de enigszins gestoorde graaf Von Walsegg was, die vaker anoniem muziek bij componisten bestelde om ze met zijn eigen huisorkest uit te voeren. Hij deed dan graag alsof hij de muziek zelf had geschreven.
Maar met het verdwijnen van oude mythes, ontstaan er altijd weer nieuwe. En de laatste jaren gaat het dan vooral om Mozarts rol in de vrijmetselarij, waarbij grootste complotten worden gesmeed die soms terugvoeren op de Orde van de Tempeliers. Immers, waren niet ook 13 presidenten van de VS vrijmetselaars, en zeker acht ondertekenaars van de Onafhankelijkheidsverklaring?
Miauwend over tafel
Milos Formans achtvoudig met Oscars bekroonde rolprent deed overigens nog iets anders dan een al ontkracht mysterie nieuw leven inblazen. Acteur Tom Hulce zet de componist in Amadeus neer als een muzikaal genie dat, al giechelend, losbandig door het leven ging met warrige pruiken en platvloerse grappen.
Wat is waar? Wie zijn brieven leest, ziet een van zijn talent overtuigde man (hij maakte collega's graag belachelijk), kritisch, humoristisch en soms ook wanhopig. Maar eerlijk is eerlijk: er zijn ook paar een vroege brieven aan zijn nichtje Anna Thekla (das Bäsle), die vol staan met platvloerse woordspelingen en rijmpjes.
En ene Caroline Pichner, die in haar memoires zegt Haydn en Mozart beide goed te hebben gekend, herinnert zich ook een andere Mozart. Ze vertelt hoe hij, na geïmproviseerd te hebben op een opera-aria, van de piano opsprong, over stoelen en tafels klauterde en miauwde als een kat. "Mozart en Haydn, laag-bij de-grondsheid, flauwe grappen en in geval van eerstgenoemde een onverantwoordelijke levenswijze, dat was het enige dat zij hun medemensen toonden." Maar, voegt Pichler toe, dat gold niet voor hun muziek.
Veel biografen vinden dat wie Mozart echt wil kennen, gewoon naar zijn muziek moet luisteren. En intussen zullen er steeds weer nieuwe mythes opduiken, want die zijn tenslotte veel leuker dan een moeizaam essay over Mozarts geniale composities en het feit dat hij was wie hij was: een mens zoals iedereen.
Maar wel een die in de muziek boven alles en iedereen uitsteeg, zoals 19de eeuwse componisten als Tsjaikovski ("Mozart is de muzikale Christus"), Brahms en Wagner onomwonden zeiden. De Franse componist Gounod zei het misschien wel het mooiste: "Naast Mozart", verzuchtte hij, " verandert iedere ambitie in wanhoop."
»
»
»