» Tjeenk Willink op paleis Huis ten Bosch ANP Door eindredacteur Piet van Asseldonk
Al twee keer tijdens de lopende kabinetsformatie heeft koningin Beatrix onderkoning Herman Tjeenk Willink het veld in gestuurd. Zo voorkwam ze dat ze als regisseur van het lastige formatieproces politiek gekleurde beslissingen moest nemen.
Dat is namelijk een doodzonde voor een constitutioneel vorst die als niet-gekozen staatshoofd boven de partijen moet staan. Beatrix moet haar neutraliteit extra scherp bewaken in deze tijden van partijpolitieke verwarring. Als ze zich het politieke speelveld laat inlokken, schaadt ze haar koninklijke ambt (en daarmee de monarchie) en brengt ze haar functioneren in het geding.
Topadviseur Tjeenk Willink
De koningin lijkt zich van deze situatie terdege bewust en beschikt in de persoon van Tjeenk Willink (68 jaar en slapend lid van de PvdA) over een even ervaren als trouwe adviseur en troubleshooter. Hij is sinds 1997 vice-president van het belangrijkste adviesorgaan dat ons land kent: de Raad van State. Omdat de koningin formeel voorzitter van dit college is, staat de vice-president ervan te boek als 'onderkoning'. En die naam doet Tjeenk Willink tijdens de huidige kabinetsformatie alle eer aan.
De eerste keer dat Beatrix haar topadviseur op pad stuurt, is op 26 juni na het wat onvoldragen en onvolledige informatiewerk van de VVD-er Uri Rosenthal. Die meldt in zijn eindrapport aan de koningin dat er verder gewerkt kan worden aan een middenkabinet van VVD, PvdA en CDA, maar heeft niet echt de bereidheid daartoe van alle betrokken partijen in kaart gebracht, want ook een mogelijk kabinet van VVD, PvdA, Groen Links en D66 (paars plus) zweeft nog boven de onderhandelingstafel. De majesteit moet maar kiezen. Omdat zo'n keuze een vorm van politiek kleur bekennen zou inhouden, laat Beatrix Tjeenk Willink in een tusseninformatieronde eerst nadere duidelijkheid scheppen. Pas dan kan er onderhandeld worden over een mogelijk kabinet van paars plus.
Koningin geschoffeerd
Die weg loopt dood en via CDA-informateur Ruud Lubbers starten daarna onder leiding van VVD-informateur Ivo Opstelten de gesprekken over een rechts minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Die lopen na onenigheid in de CDA-fractie spaak omdat PVV-leider Wilders er dan geen heil meer in ziet. In adviezen aan de koningin tekent zich vervolgens een meerderheid af voor het plan om VVD-leider Rutte dan maar zelf een regeerakkoord te laten schrijven waar andere partijen op kunnen 'intekenen'.
Maar voordat de koningin conform deze adviezen een besluit kan nemen, laat Wilders na het vertrek van dissident Ab Klink uit de CDA-fractie weten toch weer wel verder te willen onderhandelen met VVD en CDA om een rechts kabinet met zijn gedoogsteun vlot te trekken. VVD en CDA laten weten daar wel oren naar te hebben, ook al hebben ze net als Wilders kort tevoren iets heel anders aan de koningin geadviseerd.
Deze handelwijze kan volgens alle staatsrechtskundigen niet door de beugel. Beatrix kan zich er met recht en reden door geschoffeerd en gebruskeerd voelen. Haar regierol in een kabinetsformatie wordt genegeerd en uitgehold. Zelfs het dagblad De Telegraaf, supporter van een te vormen rechts kabinet, laat in een hoofdredactioneel commentaar weten dat beoogd premier Rutte er 'een potje van maakt' en 'dat een schoffering van het staatshoofd geen pas geeft'. Om de lucht te klaren en helderheid te scheppen verschijnt opnieuw onderkoning Herman Tjeen Willink op het formatietoneel. Hij maakt duidelijk dat elke stap in een kabinetsformatie een beslissing van het staatshoofd, gebaseerd op aan haar uitgebrachte adviezen, dient te zijn en dat die regierol niet door politieke leiders of de Tweede Kamer kan worden overgenomen zolang wet- en regelgeving daarvoor niet de ruimte geschapen hebben.
Donner of Cohen
Andermaal maakt de onderkoning duidelijk hoe belangrijk zijn rol voor de koningin is en hoe juist hij haar behoeden kan onderdeel of, erger nog, speelbal te worden van partijpolitiek gekuip en gekissebis. En passant maakt hij helder hoe belangrijk de functie van vice-president van de Raad van State in ons politiek systeem is. Daar zal rekening mee gehouden worden als er binnenkort een opvolger voor Herman Tjeenk Willink benoemd moet worden.
Twee namen doen in dit verband de ronde: die van PvdA-leider Job Cohen en die van CDA-minister Piet Hein Donner. Cohen heeft het voordeel een samenbindend bestuurder te zijn en als een vertrouweling van de toekomstige koning Willem-Alexander te gelden en Donner kan als pluspunt noteren dat hij behalve een ervaren Haags bestuurder ook nog eens een scherpzinnig jurist is. Maar beslissend zal zijn wie van de twee bij een nieuw aantredend kabinet het meeste krediet heeft.
Daarom lijkt de voorspelling dat bij een rechts minderheidskabinet van VVD en CDA (met gedoogsteun van de PVV) de 61 jarige Piet Hein Donner, telg uit een gerenommeerde juristenfamilie, de nieuwe onderkoning van Nederland wordt, niet zo gewaagd.
Deel deze pagina
»
»
»