» Mark Rutte, Geert Wilders en Maxime Verhagen komen eindelijk naar buiten NOS
Dag 127 - Kabinet-Rutte op bordes
14 oktober - Als de bewindslieden van VVD en CDA zijn beëdigd door koningin Beatrix op Huis ten Bosch is het kabinet-Rutte een feit. De formatie komt met 127 dagen op nummer drie van de langste formaties. Van Agt deed er in 1977 208 dagen over, gevolgd door Den Uyl in 1973.
Dag 126 - Laatste kandidaten bij Rutte
13 oktober - Formateur Mark Rutte ontvangt vandaag de laatste twee kandidaat-bewindslieden. Morgen wordt zijn kabinet beëdigd en volgt de bordesscène op de trappen van Huis ten Bosch. Vandaag kwamen de nieuwe CDA-staatssecretaris van Volksgezondheid, Marlies Veldhuijzen van Zanten-Hyllner en CDA-Kamerlid Joop Atsma, staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu bij Rutte langs. Veldhuijzen is verpleeghuisarts en gaat zich bezighouden met de ouderen- en jeugdzorg. Atsma's werkterrein wordt het water.
Dag 125 - CDA kiest fractievoorzitter
12 oktober - Twee kandidaat-bewindslieden komen langs bij formateur Rutte. 's Ochtends ontvangt hij Marja van Bijsterveldt en Halbe Zijlstra (respectievelijk beoogd minister en staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap). De CDA-Tweede-Kamerfractie kiest Sybrand van Haersma Buma als nieuwe voorzitter. Hij wint van de andere kandidaat Henk Jan Ormel. De laatste twee namen van bewindslieden worden bekend: CDA-Kamerlid Joop Atsma wordt staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu. De onbekende Marlies Veldhuijzen van Zanten-Hyllner wordt staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Dag 124 - Rutte vervolgt gesprekken
11 oktober - Formateur Rutte gaat zijn derde dag van gesprekken in. Hij heeft zeven kandidaat-bewindslieden op zijn lijstje staan, waaronder drie ministers en vier staatssecretarissen. Allereerst is Paul de Krom aan de beurt, hij is beoogd staatssecretaris van sociale zaken. Daarna kwam Edith Schippers van de VVD, zij wordt minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Rutte praat met Jan Kees de Jager (minister van Financiën), Gerd Leers (minister van Immigratie en Asiel), Henk Bleker (staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie), Fred Teeven (staatssecretaris van Veiligheid en Justitie) en als laatst komt Frans Weekers. Hij wordt staatssecretaris van Financiën. VVD-prominent Neelie Kroes heeft kritiek op het geringe aantal vrouwen in het kabinet. "Het blijkt maar weer dat je vooraf een quotum moet afspreken. Met intenties komen we er niet", stelt ze 's ochtends in het Radio 1 Journaal. Rutte is ervan overtuigd dat hij de beste ministers heeft gekozen. 's Avonds belt Rutte met koningin Beatrix over de stand van zaken in de formatie.
Dag 122 - Rutte gaat verder
9 oktober - Formateur Rutte heeft ook de zaterdagmiddag uitgetrokken om gesprekken te voeren met kandidaat-bewindslieden. Hans Hillen, de beoogd minister van Defensie, maakt na zijn gesprek duidelijk dat hij wel de bezuinigingen op Defensie accepteert, maar dat daarmee wel de grens bereikt is. Hij acht verder bezuinigingen op Defensie niet in het belang van de samenleving. Uri Rosenthal van de VVD hield zich na afloop op de vlakte over zijn nieuwe baan als minister van Buitenlandse Zaken. Zijn staatssecretaris Ben Knapen van het CDA gaat waarschijnlijk Ontwikkelingssamenwerking en Europa doen.
Dag 121: Formateur Rutte ontvangt...
8 oktober - Formateur Rutte gaat direct aan de slag met het formeren van zijn kabinet. Als eerste ontvangt Rutte zijn vicepremier Maxime Verhagen. Opmerkelijk is dat VVD'er Henk Kamp minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wordt. Zijn naam werd al langer voor verschillende ministeries genoemd. Rutte ontvangt Piet Hein Donner, die beoogd minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is. Oud-informateur Opstelten wordt minister van Veiligheid en Justitie. Oud-staatssecretaris Melanie Schultz van Haegen wordt de nieuwe minister van Infrastructuur en Milieu. Dat is een samenvoeging van de ministeries Verkeer en Waterstaat en VROM.
Dag 120: Opstelten met eindverslag naar koningin
7 oktober - In de ochtend ontstaat onduidelijkheid over het uitblijven van het eindverslag van informateur Opstelten. Het afrondend gesprek tussen Opstelten en de drie onderhandelaars is woensdagavond om onbekende redenen niet doorgegaan. Begin van de middag maakt PVV-leider Wilders bekend dat er 's ochtends een gesprek is geweest tussen Verhagen, Rutte en de twee Kamerleden Koppejan en Ferrier over hun kritische uitspraken over Wilders. De Kamerleden hebben vervolgens toegezegd, zegt Wilders, dat ze het gedoogakkoord zullen steunen. In de middag schuiven Rutte, Verhagen en Wilders weer aan bij Opstelten. In de avond gaat hij zijn eindverslag indienen bij de koningin. Die benoemt daarna Mark Rutte tot formateur.
Dag 119: Het poppetjesspel is begonnen
6 oktober - De informateur zet zich aan zijn eindverslag. Hij zal dit nog doorspreken met de drie fractieleiders. "Om agendatechnische redenen" (lees: de rechtszaak tegen Wilders) kan dat pas 's avonds. Dat betekent dat de koningin pas morgen een formateur kan aanstellen. Ondertussen zingen steeds meer namen rond van mensen die wel deel zullen gaan uitmaken van het kabinet-Rutte. Het gaat onder anderen om Piet Hein Donner (CDA), Edith Schippers (VVD), Melanie Schultz van Haegen (VVD) en Hans van Baalen (VVD). De VVD kiest Stef Blok tot fractieleider. Hij zal Mark Rutte opvolgen, die premier wordt.
Dag 118: CDA-fractie unaniem voor regeringsdeelname
5 oktober - Om 13.00 uur, tweeënhalf uur later dan gepland, begint de beslissende vergadering van de CDA-fractie. Voorafgaand zegt CDA-leider Verhagen "vol vertrouwen" te zijn dat hij alle 21 Kamerleden op één lijn zal krijgen. Na anderhalf uur vergaderen komt Verhagen blij naar buiten met de mededeling dat alle 21 fractieleden de uitvoering van het regeerakkoord zullen steunen. De fractieleden Koppejan en Ferrier zeggen daarna dat hun bezwaren blijven bestaan, maar zij zullen de totstandkoming van een nieuw kabinet niet blokkeren. "Wij zullen het kabinet kritsch volgen, vooral de afspraken in het gedoogakkoord. Als we bijvoorbeeld zien dat er maatregelen worden voorgesteld die niet uitgaan van de gelijkwaardigheid van mensen, zullen we daar tegenstemmen", zei Ferrier. De drie onderhandelaars Rutte, Verhagen en Wilders gaan naar informateur Opstelten. Even voor zeven uur 's avonds constateren zij dat er voldoende steun is voor een nieuw kabinet en dat er verdergegaan kan worden met de formatie.
Dag 117: 'Geen onoirbare druk'
4 oktober - Waarnemend CDA-voorzitter Bleker reageert op Radio 1 op de uitspraken van Hirsch Ballin in Buitenhof. Hij zegt dat er "geen onoirbare druk" op Ferrier en Koppejan is uitgeoefend. "Iedereen ervaart de druk. Niet alleen Koppejan en Ferrier", zegt de CDA-voorzitter. In Amsterdam begint het strafproces tegen PVV-leider Wilders. Hij staat terecht wegens het beledigen van moslims en allochtonen en voor het aanzetten tot discriminatie en haat. Wilders noemt het een politiek proces en beroept zich op zijn zwijgrecht.
Dag 116: Hirsch Ballin in Buitenhof
3 oktober - CDA-minister Hirsch Ballin zegt in het tv-programma Buitenhof dat hij het staatsrechtelijk onjuist vindt dat de fractlieleden Ferrier en Koppejan onder druk worden gezet om in te stemmen met het regeer- en het gedoogakkoord. Hij vindt ook dat het partijbestuur onderzoek moet doen naar de manier waarop het CDA na de verkiezingen van 9 juni heeft geopereerd. Opnieuw stapt een vooraanstaande VVD'er uit de partij. Gijs de Vries, oud-staatssecretaris en oud-Europees coördinator terrorismebestrijding, stapt over naar D66 uit onvrede met de samenwerking met de PVV.
Dag 115: CDA-congres: 68 procent voor, 32 procent tegen
2 oktober - Na een emotioneel partijcongres in Arnhem stemmen de CDA-leden in met het regeer- en het gedoogakkoord en met samenwerking met PVV. Er zijn 4033 stemmen uitgebracht. Er stemde 68 procent voor (2759 leden) en 32 procent tegen (1274 leden). Tijdens het congres raken de gemoederen af en toe verhit. Verschillende leden pleiten soms geëmotioneerd voor of tegen deze coalitie. Fractievoorzitter Verhagen houdt een emotioneel betoog om vóór het regeerakkoord te stemmen. Even na half vijf wordt er gestemd. Dat gaat aanvankelijk verwarrend, omdat niet duidelijk is welke briefjes omhoog gehouden moeten worden. De Kamerleden Ferrier en Koppejan, die jarig is, voelen zich gesteund door de uitslag, maar zeggen niet wat ze in de komende fractievergadering zullen doen. In Gorinchem komt de VVD-partijraad bijeen. Partijleider Rutte zegt daar dat de regels over de sluiting van winkels op zondag blijven bestaan, hoewel de VVD die had willen versoepelen. Hij benadrukte dat er geen afspraken zijn gemaakt met de SGP, maar hij vindt dat zijn fractie met een schuin oog naar die partij moet kijken. PVV-leider Wilders houdt in Berlijn een toespraak over de islam op een bijeenkomst van de omstreden Duitse anti-islam politicus René Stadtkewitz. Hij haalt uit naar bondskanselier Merkel: "Wij accepteren de islamisering niet!", zegt Wilders. Over het CDA-congres zegt hij te hopen dat de leden voor de akkoorden zullen stemmen.
Dag 114: CDA loopt warm voor congres
1 oktober - De voorbereidingen voor het CDA-partijcongres in Arnhem zijn in volle gang. Het belooft een spannend congres te worden, ruim 4000 leden hebben zich aangemeld. De meningen over de akkoorden zijn sterk verdeeld. Minister Hirsch Ballin zegt dat hij zijn partij zal adviseren tegen het regeerakkoord te stemmen. Ook oud-premier Piet de Jong is "fel tegenstander" van het toekomstige kabinet-Rutte. Oud-minister Elco Brinkman is voor, hij vindt de akkoorden "goed nieuws voor de Nederlandse bouwsector". Premier Balkenende gaat niet naar Arnhem. Hij wil zich terughoudend opstellen. Het is niet bekend wat hij van de akkoorden vindt, maar hij hoopt wel dat er gauw een nieuw kabinet komt. 'Dissident' Ad Koppejan zegt zijn uiteindelijke oordeel te laten afhangen van het congres. Als een overgrote meerderheid voor de akkoorden stemt, zal hij dinsdag in de fractie ook voor stemmen.
Dag 113: Na lange nacht presentatie plannen kabinet-Rutte/Verhagen
30 september - Rond half vier is het bijna 16 uur durende CDA-overleg klaar. Verhagen maakt bekend het akkoord wordt voorgelegd aan het CDA. Maar de fractie staat nog niet unaniem achter de plannen. De meerderheid is voor, maar er is ook kritiek, erkent Verhagen. Hij noemt geen namen, maar het gaat waarschijnlijk om Ferrier en Koppejan. Om negen uur melden de fractieleiders met hun secondanten zich alweer bij informateur Opstelten om verslag uit te brengen van de fractievergaderingen. Het motto van het kabinet is al wel bekend: 'Vrijheid en verantwoordelijkheid'. Om vier uur presenteren ze hun regeer- en gedoogakkoord. Het nieuwe kabinet wil "het land teruggeven aan de hardwerkende Nederlander", zegt Rutte. Wilders spreekt van een "historische omslag". De oppositie vindt de aangekondigde bezuinigingen "boterzacht". ChristenUnie-leider Rouvoet spreekt van een "kaasschaafakkoord".
Dag 112: VVD en PVV unaniem voor akkoord, CDA vergadert nog
29 september - De fracties van VVD, CDA en PVV moeten hun oordeel geven over het regeer- en gedoogakkoord dat de onderhandelaars hebben bereikt. Als eerste, rond half vier, maakt de PVV bekend dat de fractie unaniem akkoord is gegaan. Een uurtje later meldt Rutte dat zijn VVD-Kamerleden hetzelfde hebben gedaan. Het CDA-beraad gaat tot diep in de avond door. CDA-partijvoorzitter Bleker heeft tussendoor het bestuur bijgepraat. Volgens Bleker vindt het bestuur een "behoorlijk net akkoord".
Dag 111: 'Historisch moment': er is een akkoord
28 september - Rond 11.00 uur meldt informateur Opstelten dat hij verwacht de gesprekken met VVD, CDA en PVV vandaag te kunnen afronden. Om 13.00 uur komen de onderhandelaars bijeen in de kamer van de informateur. Ze hakken de laatste knopen door en komen om even over half tien 's avonds naar buiten met de mededeling dat ze een akkoord hebben bereikt. Alledrie onderhandelaars zijn blij. "Een historisch moment'", zegt PVV-leider Wilders. Over de inhoud is nog niets bekend, de fracties zullen zich eerst buigen over de teksten van het regeer- en gedoogakkoord. Daar wordt in de nacht nog aan geschaafd.
Dag 110: Spannende week
27 september - Het is spannend. In Den Haag wordt deze dag als cruciaal gezien. VVD, CDA en PVV zouden deze week een akkoord aan de fracties willen voorleggen. Rond half vijf 's middags worden de gesprekken geschorst. Op de vraag of hij bezig is met de laatste loodjes zegt CDA-fractievoorzitter Verhagen: "Dat weet je nooit, hè". De onderhandelaars overleggen eerst in eigen kring en zitten vanaf half negen 's avonds weer samen in het gebouw van de Eerste Kamer. De onderhandelingen duren tot even voor half twaalf 's avonds. Dan komen de onderhandelaars naar buiten, nog zonder akkoord.
Dag 108: Senator: CDA verspeelt middenpositie
25 september - CDA-senator Rob van de Beeten waarschuwt in het radioprogramma TROS-Kamerbreed dat het CDA zijn positie als middenpartij verspeelt als er een kabinet komt met de VVD, dat gedoogd wordt door de PVV. Hij vreest dat het CDA zich voor langere tijd opsluit in een rechts blok en dat het CDA zich aanpast aan het denken van Wilders.
Dag 107: Hirsch Ballin wil spreektijd op CDA-congres
24 september - Wilders laat weten dat hij tevreden is met de reactie van de Indonesische ambassadeur en dat hij de zaak verder laat rusten. Minister Hirsch Ballin zegt dat hij spreektijd heeft aangevraagd op het CDA-partijcongres over een akkoord met de PVV. Hij wil niet kwijt wat hij wil vertellen, maar zegt wel dat hij zich zorgen maakt over het CDA. Hij noemt de samenwerking waarover wordt onderhandeld "een zeer ingrijpende zaak". Verhagen laat in reactie weten dat hij zeker weet dat hij de CDA-leden zal overtuigen. "Anders kom ik niet met een resultaat naar het congres toe." Over de voortgang achter de deur van de informateur in de Eerste Kamer komt opnieuw niks naar buiten. Wel wordt duidelijk dat CDA-onderhandelaar Ank Bijleveld in de race is voor de functie van Commissaris van de Koningin in Overijssel. Zij zegt nog "met volle inzet" aan een regeerakkoord te werken.
Dag 106: Ambassadeur Indonesië spreekt zich uit over PVV
23 september - De onderhandelaars zitten opnieuw bij de informateur. Op de achtergrond speelt een incident met de ambassadeur van Indonesië. Die zegt in een interview met het Financieele Dagblad dat "Wildersstemmers misschien last hebben van een angstpsychose". Verder laat hij weten dat een bezoek van de Indonesische president twijfelachtig zou zijn geweest als de PVV in het kabinet zou zitten. "De president komt natuurlijk niet als hier iemand in het kabinet zit die de islam achterlijk noemt." Wilders is kwaad over het interview. Mede-onderhandelaar en minister van Buitenlandse Zaken Verhagen noemt de uitspraken over het electoraat "niet verstandig". Een ambtenaar van zijn ministerie spreekt met de ambassadeur, waarop die zegt dat hij niet over de PVV-kiezers had moeten zeggen wat hij heeft gezegd.
Dag 105: Weer aan de onderhandelingstafel
22 september - Nadat de onderhandelingen een dag hebben stilgelegen in verband met Prinsjesdag zitten VVD, CDA en PVV nu weer bij informateur Opstelten aan de tafel. Voordat hij het gebouw van de Eerste Kamer binnengaat vertelt Rutte in het Engels aan een Noorse verslaggeefster: "Dit is Nederland. We nemen veel tijd om een regering te formeren, maar die zal stabiel zijn." Hij voegt daaraan toe: "De sfeer is goed en we vertrouwen elkaar".
Dag 104: Prinsjesdag, Rutte blij met bezuinigingen
21 september - Het is Prinsjesdag en om die reden komen de onderhandelaars niet bij elkaar. VVD-leider Rutte zegt dat het kabinet in wording erg is geholpen met de ruim 3 miljard euro die het demissionaire kabinet-Balkenende IV wil bezuinigen. Dit bedrag legt volgens hem een goede basis voor de 18 miljard waar de drie partijen aan de onderhandelingstafel naar streven. Rutte denkt dat er nu nog rond de 16 miljard aan bezuinigingen overblijft. De voormalige CDA-onderhandelaar Klink typeert in het Radio 1 Journaal de koers van Verhagen als "echt de verkeerde weg". Hij voegt eraan toe dat hij het zichzelf kwalijk neemt dat hij niet meteen heeft doorzien dat het CDA wat hem betreft niet met de PVV in zee moet gaan. Het kritische CDA-Kamerlid Koppejan schrijft in zijn persoonlijke nieuwsbrief dat hij "met zeer gemengde gevoelens" terugkijkt op de crisis in zijn fractie. "Er hebben zich achter de schermen niet zulke mooie zaken afgespeeld."
Dag 103: Verhagen: kritiek Wijffels onterecht
20 september - CDA-fractievoorzitter Verhagen vindt het jammer dat Wijffels zoveel kritiek heeft op zijn manier van optreden. Verhagen herkent zich niet in het beeld dat hij een tunnelvisie heeft. Hij is ervan overtuigd dat Wijffels, als hij het resultaat van de onderhandelingen ziet, concludeert dat het "toch een net stuk" is. 's Middags belt informateur Opstelten met koningin Beatrix om haar op de hoogte te brengen van de stand van zaken van zijn informatiewerkzaamheden.
Dag 102: Wijfels verwijt Verhagen 'tunnelvisie'
19 september - CDA-prominent Herman Wijffels uit in het tv-programma Buitenhof stevige kritiek op fractieleider Maxime Verhagen. Wijffels beschuldigt Verhagen van een "tunnelvisie", "politieke zedenverruwing" en het "verbeten" op zijn doel af gaan in zijn poging om een rechts kabinet met gedoogsteun van de PVV te formeren. Er is ook niet chic omgegaan met partijgenoten die het CDA al decennia hebben gediend, vindt Wijffels.
Dag 100: Honderdste dag van de formatie
17 september - Het is honderd dagen na de verkiezingen op 9 juni. Volgens ingewijden hebben de onderhandelaars over een rechts minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV nog een week of twee nodig om tot een regeer- en gedoogakkoord te komen.
Dag 99: 'Nog een week of twee'
16 september - Ingewijden vertellen aan persbureau ANP dat ze nog een week of twee nodig denken te hebben om tot een akkoord te komen. Behalve de secondanten zijn er ook financiële en justitiële specialisten bij de onderhandelingen aanwezig. In de avond wordt bekend dat de onderhandelaars van VVD, CDA en PVV het eens zijn geworden over hun beleid op veiligheidsgebied. Het nieuwe kabinet moet zorgen dat er op termijn 3000 agenten bijkomen en dat het aantal korpsen wordt verkleind van 25 tot 10.
Dag 98: Onderhandelen in stilte
15 september - De onderhandelingen over een rechts kabinet gaan achter gesloten deuren verder. De drie fractieleiders hebben hun secondanten bij zich. Edith Schippers zit naast Rutte en Ank Bijleveld komt met Verhagen mee. Wie Wilders vergezelt, is niet bekend. Hij loopt opnieuw binnendoor naar de Eerste Kamer. Er wordt ook 's avonds onderhandeld.
Dag 97: 'Kabinet met CDA niet rechts'
14 september - Voorafgaand aan twee dagdelen onderhandelen met VVD en PVV zegt CDA-fractieleider Verhagen dat het CDA "een middenpartij" is. "En daar ben ik trots op. Een kabinet waarin het CDA zit, kan dus geen rechts kabinet heten." Verhagen viert zijn 54ste verjaardag. Op de vraag wat voor cadeau hij heeft meegenomen, antwoordt VVD-leider Rutte: "Onze intentie om hier een succes van te maken". Wilders ontloopt de pers. Hij neemt opnieuw een route binnendoor.
Dag 96: Draad 'rechts' weer opgepakt
13 september - De onderhandelingen over een coalitie van VVD en CDA met gedoogsteun van PVV gaan door. Informateur Tjeenk Willink biedt 's morgens zijn eindverslag aan de koningin aan. Hij adviseert door te gaan met de onderhandelingen over een rechts minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV. Ivo Opstelten wordt opnieuw aangesteld als informateur en 's middags komen de drie fractievoorzitters weer voor het eerst bij hem langs. Opstelten zegt deze keer geen voorspellingen te doen over de duur van de formatie. "Er moet nu voorrang worden gegeven aan het proces, we moeten terug naar de stukken", zegt Opstelten. Hij herhaalt dat VVD, PVV en CDA een eind op streek zijn, maar wil niet zeggen wat nog de grootste obstakels zijn.
Dag 94: Speech Wilders in New York
11 september - PVV-leider Wilders houdt in New York een speech tegen de bouw van een islamitisch centrum nabij Ground Zero. Zijn belangrijkste boodschap is dat het centrum er niet moet komen. "No mosque here", herhaalt hij meerdere malen. In Den Haag is gespannen uitgekeken naar de voordracht, omdat scherpe uitspraken over de islam de onderhandelingen over een rechts kabinet kunnen bemoeilijken. De reacties op de speech zijn gematigd. Minister Verhagen van Buitenlandse Zaken wijst erop dat het "Wilders op eigen titel sprak". Rutte heeft de speech niet gevolgd. Hij eet bij vrienden.
Dag 93: Opstelten wil rust in formatie
10 september - Oud-informateur Opstelten pleit voor meer rust in de formatie van een nieuw kabinet. Voor hij begint aan het overleg met zijn opvolger Tjeenk Willink, roept hij alle betrokkenen op om even niet te twitteren. De VVD'er voegt eraan toe dat het nu aan Tjeenk Willink overgelaten moet worden. Gisteren had hoofdbestuurslid Kruithof van de VVD kritiek op Tjeenk Willink. Hij vroeg zich op twitter af wat de informateur het recht geeft om extra eisen aan deze coalitie te stellen.
Dag 92: Fractieleiders op bezoek
9 september - Exact drie maanden na de verkiezingen van 9 juni ontvangt informateur Tjeenk Willink de fractieleiders van ChristenUnie, SGP en de Partij voor de Dieren. De avond ervoor heeft hij al gesproken met de overige fractievoorzitters. SGP-leider Van der Staaij vindt dat de draad van Opstelten weer opgepakt moet worden. "Het is nooit verkeerd om naar ons te kijken, maar ik ga geen grote broek aantrekken met mijn twee zetels", zegt hij over eventuele steun van zijn partij aan een rechtse coalitie. De Rijksvoorlichtingsdienst laat weten dat het eindverslag van Tjeenk Willink pas na het weekeinde wordt verwacht. De informateur praat eerst nog een met de fractieleiders van VVD, PVV en CDA gezamenlijk. Wilders laat na afloop weten dat er nog flink wat knopen doorgehakt moeten worden, voordat er een rechts akkoord ligt. Hij vertrouwt erop dat het snel lukt, maar bestrijdt het beeld dat de drie partijen er bijna uit zijn.
Dag 91: Tjeenk Willink: geloofwaardigheid op spel
8 september - Herman Tjeenk Willink geeft een toelichting bij de opdracht die hij van de koningin heeft gekregen. Hij moet in deze tussenfase zo snel mogelijk onderzoeken of een rechtse samenwerking nu wèl mogelijk is. Want als voor de derde keer moet worden geconcludeerd dat VVD, CDA en PVV er niet uit komen, tast dat de geloofwaardigheid aan "van de toekomstige minister-president en alle betrokkenen". Voordat tot een doorstart van de onderhandelingen wordt besloten, wil hij weten of er "een redelijke mate van waarschijnlijkheid" is dat de drie partijen eruit komen. De informateur begint aan een gespreksronde met de fractievoorzitters. Rutte zegt dat er "een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid" is dat 'rechts' er komt. Verhagen is er ook van overtuigd dat de onderhandelingen zullen lukken, maar weet niet zeker of hij fractie en congres kan overtuigen. "Garanties kun je nooit geven."
Dag 90: Rechts wil toch verder onderhandelen
7 september - Terwijl de koningin nog bezig is aan haar adviesronde onder fractieleiders, draait de situatie 180 graden: Wilders, die vrijdag de stekker eruit trok, laat weten dat hij toch door wil onderhandelen over een rechts kabinet met gedoogsteun van zijn PVV. Met het vertrek van Klink als Kamerlid is het grootste obstakel wat hem betreft uit de weg geruimd. VVD en CDA laten al snel weten dat ook zij verder willen bouwen aan een rechts akkoord. 's Middags is er een Kamerdebat met oud-informateur Opstelten over het mislukken van de gesprekken. Veel fractieleiders spreken hun verbazing uit over de gang van zaken: het is "een zooitje" (Cohen), "een farce" (Pechtold). Rouvoet van de ChristenUnie twittert dat Rutte het staatshoofd heeft geschoffeerd. De VVD-leider beaamt dat het moment om te besluiten de onderhandelingen te hervatten "uiterst ongelukkig" is, maar: "Soms lopen dingen zoals ze lopen". Beatrix ontvangt haar vaste adviseurs en spreekt drie uur met Rutte. Daarna laat ze weten dat vicepresident Herman Tjeenk Willink van de Raad van State opnieuw informateur wordt. Hij moet haar zo snel mogelijk adviseren over de nu te nemen stappen.
Dag 89: Weer naar de koningin, Klink weg
6 september - Koningin Beatrix begint aan een nieuwe consultatieronde. In de ochtend ontvangt ze haar vaste adviseurs. VVD-leider Rutte laat weten dat hij geen zin heeft om Cohen te laten meeschrijven aan een regeerakkoord, zoals de PvdA-leider dat wil. "Het duurt veel langer en het is een soort miniformatie", zegt Rutte. "Het is niet een voor de hand liggende aanpak". 's Middags maakt ex-CDA-onderhandelaar Ab Klink onverwachts zijn vertrek uit de Tweede Kamer bekend. Hij schrijft dat er voor hem een "onwerkbare situatie" is ontstaan, na het uitlekken van zijn brief. Hij vindt dat hij niet langer geloofwaardig lid kan zijn van de CDA-fractie. Verhagen en Bleker betreuren zijn besluit en benadrukken dat er geen druk op hem is uitgeoefend om op te stappen. 's Avonds ontvangt koningin Beatrix de fractieleiders van VVD, PvdA, PVV en CDA. PVV-leider Wilders vindt het een "prima idee" als Rutte een regeerakkoord schrijft. Ook Verhagen wil dat Rutte een regeerakkoord schrijft. Cohen zegt nu het meeste te zien in een breed middenkabinet van vijf partijen.
Dag 87: Opstelten had verder willen onderhandelen
4 september - Oud-informateur Opstelten wilde doorgaan met de onderhandelingen over kabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Dit staat in het eindverslag dat Opstelten aan de koningin heeft aangeboden. In een persconferentie na afloop van zijn bezoek aan koningin Beatrix geeft Opstelten stevige kritiek op CDA-onderhandelaar Klink, die met het schrijven van zijn brief de vertrouwelijkheid van de onderhandelingstafel heeft geschonden.
Dag 86: Formatie 'over rechts' mislukt
3 september - Even voor 18.00 uur 's middags laat de Rijksvoorlichtingsdienst weten dat de formatie 'over rechts' is mislukt, na een middag overleg met informateur Opstelten over de vraag of PVV-leider Wilders en VVD-leider Rutte nog wel vertrouwen hadden in het CDA. Geert Wilders laat weten dat hij "onvoldoende vertrouwen" had in het CDA, zeker vanwege de kleine marge die de coalitie in het parlement zou hebben. Wilders zegt klaar te zijn om oppositieleider te worden in de Tweede Kamer.
Dag 85: VVD en PVV denken na
2 september - Rond het middaguur komen de onderhandelaars weer samen bij informateur Opstelten. Rutte (VVD) en Wilders (PVV) hebben inmiddels laten weten dat ze "veel vragen" hebben voor CDA-onderhandelaar Verhagen, na de gebeurtenissen van de voorafgaande dagen. Na afloop zegt Verhagen dat hij een goed gesprek heeft gehad en er vertrouwen in heeft dat hij de onderhandelingen geloofwaardig kan voeren. Rutte laat weten dat hij zich in eigen kring gaat beraden. Wilders zegt nog geen conclusies te trekken. Hij gaat eerst nadenken. Informateur Opstelten vertrekt in de middag naar huis. Hij verwacht niet dat er vandaag weer verder onderhandeld wordt. "Maar in dit vak weet je het natuurlijk nooit", zegt hij.
Dag 84: Klink onderhandelaar af
1 september - De CDA-fractie komt opnieuw bijeen om over de formatie te praten. De vergadering wordt al snel geschorst, zodat er gesprekken kunnen worden gevoerd met individuele Kamerleden die moeite hebben met de onderhandelingen over een kabinet met gedoogsteun van de PVV. De situatie wordt nog gespannener als in het Journaal van 20.00 uur de brief uitlekt, die Klink aan de fractie heeft gestuurd. Daarin maakt hij duidelijk waarom politieke samenwerking met de PVV voor hem een onbegaanbare weg is. Demissionair minister Donner wordt 'ingevlogen'. Hij voert gesprekken met Klink, Koppejan en Ferrier. Met resultaat. Om 23.30 uur komt de fractie weer voltallig bijeen. De drie 'dissidenten' zeggen in de fractie te blijven en af te wachten wat het uiteindelijke resultaat is van de onderhandelingen. Klink zal als onderhandelaar worden vervangen door staatssecretaris Ank Bijleveld.
Dag 83: Crisisberaad in CDA-fractie
31 augustus - De formatie komt stil te liggen. CDA'er Jan Schinkelshoek schrijft in een brief aan de Kamerfractie dat hij de landelijke politiek verlaat vanwege de onderhandelingen over een coalitie met gedoogsteun van de PVV. Hij acht deze coalitie "heilloos voor zowel het land als de partij". Om 16.30 uur komt de CDA-fractie onverwachts in crisisberaad bijeen. De Kamerleden vergaderen tot middernacht. De discussie spitst zich toe op een conflict tussen de CDA-onderhandelaars Verhagen en Klink. Klink zou hebben gedreigd zich terug te trekken uit de formatiebesprekingen, omdat hij "grote inhoudelijke bezwaren" heeft. Het beraad wordt geschorst zonder dat er conclusies zijn getrokken. Volgens fractievoorzitter Verhagen is het goed er een nachtje over te slapen en morgen verder te praten.
Dag 82: Vierde week onderhandelingen 'rechts' gaat in
30 augustus - De onderhandelaars van VVD, CDA en PVV gaan de vierde onderhandelingsweek in. CDA-onderhandelaar Verhagen reageert niet rechtstreeks op de brief van CDA-prominenten van zaterdag. Hij verwijst naar partijvoorzitter Bleker, die eerder heeft gezegd dat het resultaat van de onderhandelingen eerst moeten worden afgewacht. Volgens politiek redacteur Joost Vullings voelt Verhagen de sentimenten binnen de partij goed aan. "Zolang hij het gevoel heeft: de meerderheid steunt me, gaat hij gewoon door met onderhandelen", zegt Vullings. De formatieonderhandelingen worden moeilijker omdat de laatste paar miljarden aan bezuinigingen gevonden moeten worden, "en dat zijn de miljarden die het meest pijn doen bij mensen", zegt Vullings. 's Middags reageert een aangeslagen Bleker op de radio. Hij is teleurgesteld over de handelwijze van de prominenten. "Het schrijven van brieven en mails zal het proces er niet beter op maken", zegt hij. Liever had hij gezien dat ze contact met hem hadden opgenomen.
Dag 80: Verzet CDA-prominenten neemt toe
28 augustus - In de morgen brengt informateur Opstelten een bezoek aan koningin Beatrix op Huis ten Bosch. Hij praat haar bij over het verloop van de formatie. 60 CDA-prominenten, onder wie oud-SER-voorzitter Wijffels, oud-minister Maij-Weggen en de oud-fractievoorzitters en ministers Andriessen en Bert de Vries, schrijven onder leiding van oud-landbouwminister Cees Veerman in NRC Handelsblad een brief aan de partijleden van het CDA. De CDA'ers pleiten in de brief voor het stopzetten van de onderhandelingen met de PVV. De ondertekenaars vrezen "een scheiding der geesten in de samenleving", gezichtsverlies van Nederland in het buitenland en ze zijn ook bang voor een tweedeling binnen het CDA. PVV-leider Wilders vindt dat de CDA'ers moeten "stoppen met het demoniseren van anderhalf miljoen kiezers".
Dag 79: Geen nieuw kabinet vóór Prinsjesdag
27 augustus - Goed nieuws voor het nieuwe kabinet: het zitttende kabinet heeft voor ruim drie miljard bezuinigingen ingevuld. Dat betekent dat het nieuwe kabinet minder hoeft te bezuinigen. De drie onderhandelaars overleggen in de middag in de Eerste Kamer en na afloop geeft informateur Opstelten een korte persconferentie. Hij zegt dat een nieuw kabinet kort na Prinsjesdag kan aantreden. Dat betekent dat de formatie twee weken langer zal duren dan eerder gepland, "om de laatste hobbels te nemen", zegt de informateur. Opstelten had eerder ingeschat zo'n drie weken nodig te hebben. Hij is optimistisch en zegt dat de onderhandelaars goed op streek zijn. "Maar garantie is er niet, aan de finish wordt de winst- en verliesrekening opgemaakt. Ik ben een roeier, en die weten dat het aankomt op de laatste 100 meter", zegt Opstelten. Alle fracties in de Eerste Kamer, behalve die van VVD en CDA, sturen een brief aan Opstelten. Ze maken zich zorgen over de samenwerking van de Senaat met een toekomstig kabinet van VVD, CDA en PVV. Dat kan niet op een meerderheid rekenen in de Eerste Kamer, waardoor wetsvoorstellen verworpen kunnen worden.
Dag 78: Spanningen rond de onderhandelingen
26 augustus - PVV-leider Geert Wilders reageert op Twitter fel op de uitspraken die Bleker heeft gedaan bij Knevel & Van den Brink. "Kan die CDA-voorzitter Bleker niet even op vakantie gaan of zo? Wat een enorme zeurpiet. En voor alle helderheid: de PVV moet helemaal niks!" Hij voegt er later aan toe: "Bleker moet heel snel ophouden met zijn partijpolitiek gespin in de media. Anders brengt hij wat mij betreft de kansen op politieke samenwerking met de PVV in gevaar." Oud-informateur Lubbers vindt het tijd voor een time-out in de formatieonderhandelingen. In een brief aan CDA-fractievoorzitter Verhagen en waarnemend partijvoorzitter Bleker schrijft hij dat hijzelf geen voorstander is van een kabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Hij wijst erop dat er nog een andere mogelijkheid is: VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Zo'n coalitie zou met 72 zetels "niet minder stabiel" zijn "dan wat nu beoogd wordt.
Dag 77: Van Agt overweegt CDA te verlaten
25 augustus - CDA-onderhandelaar Verhagen reageert laconiek op de kritiek van zijn fractie dat hij te solistisch zou handelen. Voordat hij naar de informateur gaat, zegt hij dat het allemaal wel meevalt. Secondant Ab Klink noemt de verhoudingen in de CDA-fractie "hartstikke goed". Ondertussen roeren zich opnieuw CDA-prominenten. Oud-premier Van Agt overweegt zijn lidmaatschap op te zeggen, als zijn partij met de PVV in zee gaat. Oud-minister Maij-Weggen hoopt dat de onderhandelingen mislukken. Fractieleider Verhagen herhaalt dat het goed is dat er gediscussieerd wordt, maar dat het resultaat van de gesprekken eerst moet worden afgewacht. Partijvoorzitter Bleker zegt 's avonds bij Knevel & Van den Brink dat VVD en CDA een kabinet moeten vormen dat "samenbindend" optreedt en "niet de samenleving uiteenspeelt" en dat de PVV deze opstelling zal moeten accepteren.
Dag 76: CDA-fractie vindt Verhagen te solistisch
24 augustus - De twijfels binnen het CDA over samenwerking met de PVV hangen als een schaduw over de onderhandelingen. CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen krijgt kritiek van de CDA-Kamerleden. Zij vinden dat hij te veel op eigen houtje handelt en te weinig loslaat over de voortgang van het proces. Ook op een bijeenkomst van partijprominenten als de oud-premiers Lubbers, De Jong en Van Agt en oud-ministers als Brinkman, Deetman en Ruding klinkt kritiek. Een minderheidskabinet van CDA en VVD met gedoogsteun van de PVV zou "een gammele constructie" zijn.
Dag 75: 'Cruciale week' in de onderhandelingen
23 augustus - De formatiebesprekingen gaan de derde week in. Informateur Opstelten zei aanvankelijk dat hij ongeveer drie weken nodig zou hebben om de zaak rond te krijgen. De kans dat er aan het eind van deze week een regeerakkoord ligt, is echter klein. De drie onderhandelaars moeten het eens worden over 18 miljard bezuinigingen. Het is de vraag of PVV-leider Wilders zal instemmen met harde bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid. De PVV stelt in zijn verkiezingsprogramma dat de partij daar niet aan wil tornen. "Het wordt een cruciale week", zegt politiek redacteur Joost Vullings.
Dag 73: 'Minder dan helft CDA'ers steunt samenwerking PVV'
21 augustus - Minder dan de helft van de CDA-leden (48 procent) steunt samenwerking met de PVV. Dit blijkt uit onderzoek van TNS Nipo in opdracht van het AD.
Dag 72: Bericht over 'dissident' in CDA-fractie
20 augustus - Dagblad Trouw meldt dat ten minste één CDA-Kamerlid een voorbehoud maakt tegen een coalitie met gedoogsteun van de PVV. Als dat waar is, is dat slecht nieuws voor de onderhandelaar. De drie partijen die om de ondehandelingstafel zitten, hebben een zeer krappe meerderheid (76 zetels) in de Tweede kamer. Fractievoorzitter Verhagen zegt dat het verhaal niet klopt. "Er geldt voor iedereen, ook voor mezelf, een voorbehoud op de inhoud van de onderhandelingen. De fractie heeft unaniem ingestemd met het voeren van deze onderhandelingen. Tegelijkertijd geldt voor de hele fractie dat het eindresultaat beoordeeld wordt op de inhoud."
Dag 71: Lastige kwesties en constructieve gesprekken
19 augustus - De onderhandelaars van VVD, CDA en PVV zijn weer terug op het thuishonk. Nadat ze twee dagen op een geheime locatie bij elkaar zijn geweest, ontmoeten ze elkaar nu weer op de kamer van de informateur in de Eerste Kamer. Mark Rutte begroet de journalisten bij het binnengaan met een: "Ik kan niets zeggen". De partijen zitten nu bijna twee weken bij elkaar. Afgaande op de planning van Opstelten ("Er zijn pakweg drie weken nodig") hebben ze dus nog een ruime week om lastige kwesties op te lossen. Er gaan geluiden dat de drie het bijvoorbeeld nog niet eens zijn over verkorting van de WW-duur en versoepeling van het ontslagrecht. VVD en CDA zijn daar voor, de PVV is tegen. Ook over de zorg bestaan nog grote meningsverschillen. Maar 's avonds zegt Opstelten dat de formatie op koers ligt. De gesprekken verlopen volgens hem buitengewoon constructief. "Alles komt op tafel en we zijn beslissingen aan het nemen", zegt hij.
Dag 70: CDA-manifesten pro en contra
18 augustus - Het CDA-bestuur praat de hele dag met kaderleden over de formatie. Partijvoorzitter Henk Bleker neemt twee manifesten in ontvangst: één tegen de onderhandelingen met de PVV en één voor. Beide tellen zo'n duizend handtekeningen van CDA-leden. Bleker benadrukt dat het goed is dat er discussie is in de partij. "Anders zouden we een heel slap hapje zijn." Hij wijst erop dat nog lang niet alle CDA'ers hun standpunt hebben bepaald.
Dag 69: CDA-fractie bijgepraat
17 augustus - De onderhandelaars verkassen voor twee dagen naar een andere locatie, die geheim wordt gehouden. De Rijksvoorlichtingsdienst laat weten dat de gesprekken vanaf donderdag weer 'gewoon' in de werkkamer van de informateur in het gebouw van de Eerste Kamer worden gevoerd. 's Middags praat CDA'er Verhagen zijn fractie bij. Hij wil na afloop niets kwijt, ook niet over kritiek van CDA-prominenten als Van Agt. "Ik ga inhoudelijk helemaal niets zeggen op dit moment, noch over interne discussies, noch over uitspraken van andereen. Er is iedere dag ongetwijfeld een andere uitspraak."
Dag 68: Van Agt (CDA) verzet zich tegen Wilders
16 augustus - Oud-premier Van Agt van het CDA verzet zich tegen de onderhandelingen van zijn partij met de PVV over een nieuw kabinet. In een ingezonden brief in de Volkskrant schrijft hij dat de CDA-fractie niet met de PVV in zee moet gaan. "Onze partij moet, zichzelf getrouw, bewerkstelligen dat de Kamerfractie terugkeert op haar schreden", zo schrijft hij. De CDA-prominent vindt dat de PVV "een veel te dikke vinger in de pap" krijgt en heeft kritiek op programmapunten zoals een immigratiestop voor mensen uit islamitische landen.
Dag 67: VVD'er Voorhoeve tegen samenwerking met PVV
15 augustus - Voormalig VVD-minister Voorhoeve is niet blij met de samenwerking van zijn partij met de PVV. Hij heeft principiële bezwaren. Voorhoeve vindt het merkwaardig dat democratische partijen als de VVD en het CDA zich afhankelijk maken van een organisatie die niet democratisch is.
Dag 66: Opstelten praat koningin bij
14 augustus: Informateur Opstelten bezoekt koningin Beatrix om haar op te hoogte te stellen van de ontwikkelingen in de formatie. Hij is optimistisch over de vorming van een rechts kabinet en zegt geen reden te zien om zijn eerder uitgesproken verwachting bij te stellen dat er drie weken nodig zijn.
Dag 65: Beetje ruis tijdens de radiostilte
13 augustus - Dagblad Trouw meldt dat de partijen vergaande overeenstemming hebben bereikt over het verminderen van het aantal ministeries. VROM en Verkeer en Waterstaat zouden moeten samengaan in een ministerie van Ruimte, en Economische Zaken en Landbouw in een ministerie van Bedrijvigheid. Binnenlandse Zaken zou flink moeten worden uitgekleed en zich vooral gaan richten op lokaal bestuur. Justitie zou juist moeten worden opgetuigd tot een groot ministerie van Veiligheid en Recht, dat het gezag krijgt over de politie. Verder schrijft de krant dat het CDA zijn zin krijgt wat betreft ontwikkelingssamenwerking: het huidige budget zal grotendeels worden ontzien.VVD-onderhandelaar Rutte wil weinig over het bericht kwijt. "Ik houd me wel aan de radiostilte", is zijn commentaar.
Dag 64: CDA-manifest tegen samenwerking met PVV
12 augustus - Voordat hij een nieuwe dag van gesprekken met VVD en PVV begint, reageert CDA-fractieleider Maxime Verhagen op een manifest van 44 verontruste CDA'ers in dagblad Trouw. De ondertekenaars vinden dat de PVV de beginselen van de rechtsstaat bedreigt en dat het CDA niet met zo'n partij moet samenwerken. Verhagen zegt zich de bezorgdheid te kunnen voorstellen, maar hij benadrukt dat de onderhandelingen nog maar net zijn begonnen en dat het resultaat moet worden afgewacht. Opnieuw laat geen van de onderhandelaars iets los over de voortgang. "We zijn hard aan het werk", is het enige wat VVD-leider Mark Rutte zich laat ontlokken.
Dag 63: Volledige mediastilte
11 augustus - Ook op de derde dag dat Rutte, Verhagen en Wilders onder leiding van informateur Opstelten onderhandelen wordt de radiostilte strikt in acht genomen. Behalve de vaste secondanten Schippers (VVD), Klink (CDA) en Madlener (PVV) wonen VVD-Kamerlid Frans Weekers en CDA-minister Jan Kees de Jager de gesprekken bij. FNV-voorzitter Agnes Jongerius stuurt de informateur een verontruste brief. Zij vreest dat bij de onderhandelingen met de PVV bepaalde grondrechten in het geding komen.
Dag 62: Bijpraten over de financieel-economische situatie
10 augustus - Op de tweede dag van de onderhandelingen over een rechts kabinet, laten de fractieleider Rutte (VVD), Verhagen (CDA) en Wilders (PVV) zich door deskundigen bijpraten over de financiële situatie. Aan het woord komen twee topambtenaren van het ministerie van Financiën (Ronald Gerritse en Laura van Geest), Lex Hoogduin van De Nederlandsche Bank en directeur Coen Teulings van het Centraal Planbureau. Ook aanwezig zijn de vaste secondanten van de fractieleiders: VVD-Kamerlid Edith Schippers, CDAl-minister Ab Klink en PVV-Europarlementariër Barry Madlener.
Dag 61: Onderhandelingen 'over rechts' beginnen
9 augustus - De fractieleiders van VVD, CDA en PVV beginnen onder leiding van informateur Opstelten aan de onderhandelingen over een rechts kabinet. CDA-fractievoorzitter Verhagen wil dat PVV-leider Wilders zijn verantwoordelijkheid neemt als hij op 11 september in New York een speech houdt bij een betoging tegen de bouw van een islamitisch centrum vlakbij Ground Zero. Verhagen rekent erop dat de PVV-leider beseft dat zijn woorden consequenties kunnen hebben, ook voor de belangen van Nederland. Volgens Wilders is met VVD en CDA afgesproken dat hij in zijn gedoogrol mag zeggen wat hij wil.
Dag 59: Wilders: ik zeg in VS wat ik wil
7 augustus - PVV-leider Wilders trekt zich niets aan van de kritiek op zijn geplande bezoek aan New York. "Ik ga zeggen wat ik wil", laat hij op zijn website weten. In het radioprogramma Tros Kamerbreed uit CDA-prominent Hillen kritiek op de plannen van Wilders. Hij noemt die riskant. Volgens Hillen moet Wilders nu rekening houden met de belangen van Nederland. Op Twitter zegt Wilders weer dat Hillen "er maar vast aan moet wennen".
Dag 58: Wilders op 9/11 naar NY voor protest
6 augustus - PVV-leider Wilders heeft aangekondigd dat hij op 11 september een bezoek zal brengen aan New York om mee te doen aan een protest tegen een islamitisch centrum. Dit centrum wordt op een steenworp afstand van Ground Zero gebouwd. Informateur Ivo Opstelten spreekt met minister Jan Kees de Jager van Financiën over bezuinigingen van 18 miljard euro.
Dag 57: Onderhandelingen VVD, CDA, PVV in stilte
5 augustus - Informateur Opstelten denkt ongeveer drie weken nodig te hebben voor de onderhandelingen over een rechts minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Het is de bedoeling dat er twee stukken komen, die een stabiele basis vormen voor het kabinet: een regeer- èn een gedoogakkoord komt. PVV-leider Wilders zal niet alleen meepraten over het gedoogakkoord, maar ook over het regeerakkoord.
Dag 56: Kamerdebat met Lubbers
4 augustus - Informateur Lubbers verweert zich in de Tweede Kamer tegen de kritiek dat hij onterecht gelegenheid heeft geboden tot een minderheidskabinet. Het kon niet anders, want de rechtse partijen wilden het echt samen proberen, benadrukt hij. Koningin Beatrix benoemt VVD-voorzitter Opstelten tot informateur van een "stabiel kabinet van VVD en CDA" met steun van de PVV.
Dag 55: VVD, CDA en PVV: Opstelten informateur
3 augustus - De fractievoorzitters van VVD, CDA en PVV willen VVD-voorzitter Ivo Opstelten als nieuwe informateur. Lubbers adviseert in zijn eindverslag een minderheidskabinet van VVD en CDA te onderzoeken, met gedoogsteun van de PVV. Volgens informateur Lubbers hebben de drie fractievoorzitters "de ferme wil" om dit kabinet tot stand te brengen. Er moet niet alleen een regeerakkoord, maar ook een gedoogakkoord worden opgesteld, waarin afspraken komen te staan over immigratie en integratie. Volgens Lubbers hebben de linkse partijen niet helemaal het besef gehad dat er ook daadwerkelijk een rechts minderheidskabinet zou kunnen komen. Verder vindt hij niet dat de PvdA verweten kan worden zichzelf buitenspel te hebben gezet. Lubbers constateert een "chemie" tussen de rechtse fractievoorzitters en VVD-leider Rutte is de "matchmaker". CDA-fractievoorzitter Verhagen zegt dat hij er alle vertrouwen in heeft dat de CDA-achterban dat minderheidskabinet zal steunen.
Dag 54: Protest tegen minderheidskabinet
2 augustus - Linkse partijen doen nog een uiterste poging de vorming van een rechts minderheidskabinet te voorkomen. De SP wil met de PvdA en GroenLinks een alternatief regeerakkoord schrijven om voor te leggen aan de CDA-achterban. PvdA-leider Cohen wil hier wel over praten. Lubbers voert gesprekken met alle fractievoorzitters die de afgelopen week niet hebben meegepraat. De meeste fractieleiders zeggen dat niet alle pogingen om een meerderheidskabinet te vormen serieus zijn onderzocht. Verder kibbelen de VVD en de PvdA nog over de vraag welke partij nu precies een blokkade heeft opgeworpen. Rutte vindt Cohen door zijn aversie tegen een middenkabinet de "matchmaker" van het rechtse kabinet. Cohen noemt dit "onzin".
Dag 53: VVD'er Weisglas tegen samenwerking PVV
1 augustus - Bij de VVD zijn minder kritische geluiden over samenwerking met de PVV te horen dan bij het CDA. Alleen voormalig Kamervoorzitter Frans Weisglas vindt dat een liberale partij niet moet samenwerken met de PVV, een partij die "stelselmatig hele bevolkingsgroepen discrimineert'.
Dag 52: CDA-prominenten uiten kritiek
31 juli - Bij het CDA is niet iedereen enthousiast over het plan om te onderhandelen over een minderheidskabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van de partij van Geert Wilders. Prominenten als ex-minister Bert de Vries en oud-CNV-voorzitter Doekle Terpstra zetten vraagtekens bij samenwerking met PVV vanwege het standpunt van de islam en het gebrek aan partijdemocratie. Ook maakt de Kamervoorzitter Verbeet bekend dat er woensdag een debat komt over het verloop van de formatie met informateur Lubbers.
Dag 51: Basis voor minderheidskabinet VVD en CDA
30 juli - VVD, PVV en CDA gaan onderhandelen over een minderheidskabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV. Dat hebben ze afgesproken met informateur Lubbers. Volgens Wilders is gekozen voor deze variant, omdat er principiële meningsverschillen bestaan over de islam. De drie fractieleiders spreken vandaag met hun eigen fracties over de uitkomst van de verkennende gesprekken, die begin deze week begonnen.
Dag 50: Extra fractievergaderingen gepland
29 juli - VVD, PVV en CDA houden rekening met extra fractievergaderingen, waarin de resultaten van de informele gesprekken besproken zullen worden. Die vergaderingen staan gepland voor morgenmiddag. 's Ochtends overleggen Rutte, Wilders en Verhagen waarschijnlijk voor de vijfde dag op rij. Het is nog steeds onduidelijk of de drie partijen een rechts kabinet haalbaar achten. Informateur Lubbers heeft ze tot en met zaterdag de tijd gegeven om in brede lijnen overeenstemming te scheppen.
Dag 49: VVD, PVV en CDA praten door
28 juli - De VVD, PVV en CDA praten verder over de vorming van een kabinet 'over rechts'. Er komt wederom niets naar buiten over sfeer of inhoud.
Dag 48: Strikte radiostilte
27 juli - Rutte, Wilders en Verhagen voeren voor de tweede dag op rij informele gesprekken. Ze houden zich aan een strikte radiostilte. "Ik zeg niks", aldus Verhagen. "Ik weet dat het voor de journalistiek en voor de mensen die het willen volgen, irritant is", voegt VVD-leider Rutte hieraan toe, "maar wij denken dat dit de beste manier is om die gesprekken vorm te geven".
Dag 47: Informeel overleg op geheime locatie
26 juli - De fractieleiders Rutte (VVD), Wilders (PVV) en Verhagen (CDA) beginnen aan hun informele gesprekken, achter gesloten deuren.
Dag 45: CDA gaat praten met VVD en PVV
24 juli - Het CDA gaat na het weekeinde met VVD en PVV om de tafel zitten. Dat zegt CDA-fractievoorzitter Verhagen na overleg met zijn fractie. De drie partijen zullen informele gesprekken voeren, dus zonder informateur Lubbers. "Die informele gesprekken zijn zonder voorwaarden vooraf", zei Verhagen na de bespreking. "Maar bij de onderhandelingen gelden de voorwaarden onverkort: die zijn gebonden aan hoe je met elkaar omgaat in dit land, de beginselen van de rechtstaat. Dan heb je het over grondrechten waar een ieder aanspraak op moet kunnen maken in Nederland." PVV-leider Wilders laat weten dat hij blij is dat het CDA bereid is om te gaan praten.
Dag 44: Informateur zet VVD, PVV, CDA om de tafel
23 juli - De informateur heeft de hele dag afspraken. Hij spreekt om te beginnen met fractievoorzitter Verhagen (CDA). Die zegt na afloop dat hij zijn voorkeur heeft uitgesproken voor een onderzoek naar een middenkabinet, maar dat hij tot zijn spijt heeft geconstateerd dat de PvdA die optie blokkeert. Met de PVV wil het CDA alleen onderhandelen als die partij aan bepaalde voorwaarden voldoet, zoals handhaving van de rechtsstaat. Ongeveer tegelijkertijd laat Lubbers een brief uitgaan, waarin hij zegt dat hij de fractievoorzitters van VVD, PVV en CDA heeft verzocht om onderlinge gesprekken aan te gaan en hem na afloop te berichten of zij mogelijkheden zien om te gaan onderhandelen. De informateur heeft na zijn gesprekken met Rutte, Cohen, Wilders, Halsema en Verhagen geconcludeerd dat er "zeer brede steun in de Tweede Kamer" is voor een onderzoek 'over rechts'. Hij wijst erop dat Wilders in zijn gesprek heeft laten weten dat er ook argumenten zijn voor de 'gedoogvariant' (een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV). Verhagen laat weten dat hij eerst met zijn fractie wil overleggen, voor hij met Wilders om de tafel gaat.
Dag 43: Informateur Lubbers doet stap terug
22 juli - Na middernacht maakt de Rijksvoorlichtingsdienst bekend dat de koningin minister van Staat Ruud Lubbers tot nieuwe informateur heeft benoemd. Lubbers geeft aan het einde van de ochtend een persconferentie. Hij gaat "een stapje terug" doen, zegt hij, en alle fractieleiders nog een keer vragen wat ze nu willen. Wat hem betreft liggen alle opties weer open. Rutte (VVD) spreekt tegenover Lubbers de wens uit dat nu eerst wordt gekeken naar een rechts kabinet met VVD, PVV en CDA. Ook Cohen (PvdA) vindt dat het nu tijd is om naar 'rechts' te kijken. "Anders blijft het boven de markt zweven." Wilders van de PVV hoopt van harte dat rechts "een nieuwe kans" krijgt. Halsema (GroenLinks) zegt dat als een Kamermeerderheid dat wil, ze zich zal neerleggen bij een onderzoek naar rechts.
Dag 42: Eindverslag informateurs
21 juli - De koningin ontvangt de informateurs Rosenthal en Wallage op paleis Noordeinde. Zij bevestigen in hun eindverslag wat een dag eerder al bekend werd: met name de verschillen tussen VVD en PvdA waren te groot om door te praten over Paars-plus. D66 en GroenLinks zagen nog wel perspectief. Na de informateurs ontvangt koningin Beatrix haar vaste adviseurs: de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, René van der Linden en Gerdi Verbeet, en vicepresident Herman Tjeenk Willink van de Raad van State. Ook oud-premier Ruud Lubbers maakt later op de avond zijn opwachting.
Dag 41: Paars-plus mislukt
20 juli - Rond 17.00 uur gaat de stekker uit Paars-plus. "Het is uiteindelijk toch stukgelopen op de financiën", zegt VVD-leider Mark Rutte. De partijen konden het niet eens worden over de totale som van bezuinigingen in de komende jaren. Wat de VVD betreft gold een bedrag van 18 miljard tot 2015 als "absolute ondergrens". De partij wil dat bedrag bij elkaar brengen zonder lastenverzwaring en zonder ingrepen in de woningmarkt en mobiliteit. PvdA, D66 en GroenLinks vinden dat een te grote opgave. Volgens PvdA-leider Job Cohen stond een combinatie van de piketpalen van de VVD de totstandkoming van Paars-plus in de weg.
Dag 40: Derde week begonnen
19 juli - De formatiebesprekingen over een Paars-pluskabinet gaan de derde week in. Bij het binnengaan zeggen Cohen, Halsema en Pechtold niet te weten of het deze week tot beslissingen komt. "We zullen het zien", zegt Cohen, "Ik heb mijn vrouw naar het vakantieadres gebracht en ben niet voor niks teruggekomen". Pechtold zegt 's middags dat er deze week gekeken zal worden of er beslissingen genomen kunnen worden. De vier onderhandelaars vergaderen tot half vijf 's middags. Over de inhoud komt niets naar buiten.
Dag 38: Rutte praat partijtop bij
17 juli - In Soest komt de VVD-partijtop bijeen. Het bestuur en de kamercentrales worden door partijleider Rutte bijgepraat over het verloop van de formatie. De VVD'ers hebben begrip voor de koers van Rutte. "Een kabinet met PvdA, GroenLinks en D66 is niet wat we vooraf wilden, maar aan alle combinaties kleven nadelen", zo is de teneur. Rutte krijgt daarom van de partijtop de ruimte om met de drie andere partijen verder te onderhandelen.
Dag 37: Opmaat naar beslissende fase
16 juli - 's Morgens nemen de vier onderhandelaars hun secondanten Charlie Aptroot (VVD), Boris van der Ham (D66), Sharon Dijksma (PvdA) en Kees Vendrik (GroenLinks) mee. Over het verloop van de besprekingen komt weer niets naar buiten, maar Haagse bronnen houden er rekening mee dat volgende week cruciaal wordt. Dan zouden de onderhandelaars moeten besluiten echt te gaan onderhandelen óf het overleg te stoppen. VVD-leider Rutte zegt dat de onderhandelaars "zo snel mogelijk meer hopen te weten". Volgens PvdA-voorman Cohen gaat het "op een aantal punten heel goed", maar liggen de programma's van de partijen nu eenmaal een eind uit elkaar". D66-leider Pechtold twittert dat hij met zijn gezin in het weekend gaat bijtanken in Friesland.
Dag 36: Praten over financiën
15 juli - Twee topambtenaren schuiven 's morgens aan, het zijn de secretarissen-generaal Ronald Gerritse van het ministerie van Financiën en Richard van Zwol van Algemene Zaken. Samen met de onderhandelaars praten ze over de actuele situatie op de financiële markten. Tussen de middag eten Cohen, Rutte, Pechtold en Halsema een ijsje. 's Middags worden ze bijgestaan door de financieel specialisten. Cohen neemt Ronald Plasterk mee, Pechtold komt met Wouter Koolmees, Halsema neemt Jolande Sap mee en Rutte komt met Stef Blok. 's Avonds wordt er weer verder vergaderd, maar nu zonder secondanten.
Dag 35: Diner buiten het Binnenhof
14 juli - De onderhandelaars hebben opnieuw secondanten bij zich. Het gaat om VVD-Kamerlid Helma Neppérus, PvdA-Kamerlid en oud-staatssecretaris Sharon Dijksma, D66-Kamerlid Stientje van Veldhoven en oud-GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik. Financieel specialist Vendrik was een dag eerder ook aanwezig. Ze hebben allemaal een onderwerp voorbereid, waarover ze de gesprekspartners informeren. De informateurs Rosenthal en Wallage informeren de koningin over de vorderingen tot dusver. 's Avonds praten zij met Rutte, Cohen, Pechtold en Halsema door tijdens een diner ergens buiten het Binnenhof.
Dag 34: Onderonsje Pechtold en Halsema
13 juli - De onderhandelingen gaan weer in alle stilte verder. De fractieleiders Mark Rutte (VVD), Job Cohen (PvdA), Alexander Pechtold (D66) en Femke Halsema (GroenLinks) worden vergezeld door verscheidene (oud-)fractiegenoten uit de Tweede Kamer. Het gaat om specialisten op het gebied van financiën, verkeer, binnenlandse zaken en justitie. Tijdens de middagsessie gaan Pechtold en Halsema met zijn tweeën buiten zitten om te evalueren.
Dag 33: Stevige gesprekken
12 juli - De twee informateurs praten de pers bij over het verloop van de formatie. "De onderhandelingen zijn goed uit de startblokken gekomen", zegt informateur Rosenthal. Er worden "stevige gesprekken" gevoerd, waarbij de onderhandelaars op zoek gaan "naar wat bindt, en niet naar wat scheidt". Alle belangrijke vraagstukken, zoals de bezuinigingen, hervormingen op de woningmarkt, de zorg, mobiliteit en integratie en immigratie, zijn aan de orde geweest, al zijn daarover nog geen akkoorden gesloten. "We zijn er nog niet", zegt informateur Wallage, "De formatie is voortvarend van start gegaan, in een plezierige sfeer. De onderhandelaars zijn de vrijblijvendheid voorbij".
Dag 30: IJsje eten op het Binnenhof
9 juli - De onderhandelingen duren korter dan een dag eerder. Er wordt 's avonds niet doorgepraat. De twee informateurs en de vier fractieleiders eten 's middags - schijnbaar in opperbeste stemming - een ijsje op het zonovergoten Binnenhof. Aan het einde van deze vrijdagmiddag meldt VVD-leider Rutte dat er pas na het weekeinde wordt doorgepraat. Hij zegt dat de agenda tot nu toe "heen en weer" schuift.
Dag 29: Onderhandelen in de tuin
8 juli - De informateur ontvangen de leiders van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks op de vaste plek, in de Eerste Kamer. Zij praten verder over de noodzakelijke miljardenbezuinigingen. Naar verluidt gaan de gesprekken "van onderwerp naar onderwerp". Rosenthal en Wallage hebben tussendoor een onderhoud met directeur Coen Teulings van het Centraal Planbureau (CPB). Hij kan mogelijk meer zeggen over de effecten van de voorgestelde maatregelen. Vanwege de warmte verhuizen de onderhandelaars 's middags naar het Johan de Witthuis, op een steenworp afstand van het Binnenhof, waar ze in de tuin kunnen zitten. De gesprekken gaan 's avonds nog een paar uur door.
Dag 28: Verschillende onderhandelingstafels
7 juli - Volledige stilte rond het gebouw van de Eerste Kamer. Duidelijk is dat de onderhandelingen binnen over de economie en de noodzakelijke miljardenbezuinigingen gaan. Rutte, Cohen, Pechtold en Halsema hebben opnieuw hun financieel specialisten bij zich. Daarnaast komen de secondanten Edith Schippers (VVD), Jeroen Dijsselbloem (PvdA), Gerard Schouw (D66) en Ineke van Gent (GroenLinks) bij de informateurs langs. Er zou sprake zijn van verschillende tafels waaraan wordt onderhandeld: in elk geval een hoofdtafel waaraan de grote lijnen worden bepaald en een 'tafel 2' waaraan het specifieker over de financiën gaat.
Dag 27: Radiostilte afgekondigd
6 juli - De nieuwe informateurs, Rosenthal en Wallage, geven een persconferentie over hun werkwijze. Ze gaan streven naar een compact regeerakkoord en naar een kernkabinet met minder ministers. Lastige onderwerpen, zoals de bezuinigingen, willen ze direct bij de kop pakken. Het is de bedoeling dat de buitenwacht de komende tijd maar weinig verneemt over de voortgang. De informateurs kondigen een radio-, tv- en twitterstilte af. Er wordt de hele dag onderhandeld. Behalve Rutte, Cohen, Pechtold en Halsema komen de financieel specialisten van de fracties langs: Stef Blok (VVD), Ronald Plasterk (PvdA), Wouter Koolmees (D66) en Jolande Sap (GroenLinks).
Dag 26: Onderhandelingen Paars-plus beginnen
5 juli - Tjeenk Willink presenteert zijn eindverslag. Hij zegt dat de onderhandelingen over een Paars-pluskabinet moeilijk zullen zijn. De combinatie van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks doet volgens hem het meest recht aan de verkiezingsuitslag, omdat drie van de vier partijen (VVD, D66 en GroenLinks) zetels hebben gewonnen. Koningin Beatrix benoemt twee niuwe informateurs: Uri Rosenthal (VVD) en Jaques Wallage (PvdA), beiden gelden als vertrouweling van hun partijleider. Zij gaan direct met de leiders van Paars-plus om de tafel.
Dag 24: Basis voor onderhandelingen Paars-plus
3 juli - Informateur Tjeenk Willink heeft een gezamenlijk gesprek met VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. De uitkomst is dat de onderhandelingen over Paars-plus na het weekeinde kunnen beginnen. VVD-leider Rutte zegt dat de verschillen tussen de partijen groot zijn, maar dat er nu toch een basis ligt. "Ik durf de onderhandelingen aan."
Dag 23: Informateur nodigt Paars-plus uit
2 juli - Na de voetbalwedstrijd Nederland-Brazilië maakt informateur Tjeenk Willink bekend dat hij de volgende dag een gezamenlijk gesprek gaat voeren met de fractieleiders van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks.
Dag 22: Informateur beraadt zich in stilte
1 juli - De informateur praat koningin Beatrix telefonisch bij. Of hij achter de schermen gesprekken voert met fractieleiders is niet bekend.
Dag 21: Ongeduld neemt toe
30 juni - Informateur Tjeenk Willink ontvangt de fractieleiders van VVD, PvdA, D66, GroenLinks en CDA. Zij zeggen allemaal te hopen dat er nu snel vooruitgang kan worden geboekt. Volgens Pechtold voert de informateur de druk op de partijen op om aan te geven over welke coalitie ze willen onderhandelen. Rutte wijst op de complexe uitslag: "Als ik een instrument in handen had om het proces te versnellen zonder het kapot te maken, dan zou ik dat zeker inzetten".
Dag 20: Rutte nodigt Wilders uit
29 juni - In een Kamerdebat over de formatie nodigt VVD-leider Rutte de PVV uit om samen onderhandelingen te beginnen over een rechts meerderheidskabinet. Wilders legt de uitnodiging naast zich neer. Wilders is het er niet mee eens dat het CDA pas over een rechts meerderheidskabinet wil onderhandelen, als de VVD en de PVV een akkoord op hoofdlijnen hebben gesloten. Hij herhaalt dat hij pas bereid is te praten als alle drie partijen meedoen.
Dag 19: Pechtold begrijpt frustratie Wilders
28 juni - D66-leider Pechtold vindt dat VVD en CDA alsnog met de PVV moeten gaan onderhandelen over een mogelijke coalitie. Na zijn gesprek met informateur Tjeenk Willink zegt Pechtold dat hij de frustratie van Geert Wilders wel begrijpt. Volgens hem is een rechts kabinet nooit goed onderzocht omdat het CDA weigert daarover te onderhandelen. Pechtold beschuldigt fractievoorzitter Verhagen van een dubbelrol, omdat hij wel wil praten over een middenkabinet met VVD en PvdA. SP-leider Roemer is verbolgen dat hij niet door de nieuwe informateur is uitgenodigd. Hij vraagt in een brief aa
Deel deze pagina
»
»
»
»
»
»