Wie op 1 januari 1989 zei dat de wereld er aan het eind van het jaar totaal anders uit zou zien, zou voor gek zijn verklaard. Toch buitelden de onwaarschijnlijke gebeurtenissen dat jaar in een adembenemend tempo over elkaar heen. Een overzicht van de belangrijkste data.
11 januari
De Communistische partij van Hongarije staat de vorming van andere politieke partijen toe.
16 januari
Herdenkingen van dissident Jan Palach, die zichzelf in 1968 uit protest in brand stak, worden in Praag uiteengeslagen. Voor zijn rol in de bijeenkomsten wordt Vaclav Havel veroordeeld tot negen maanden cel.
5 februari
Het gerucht gaat dat grenswachten niet langer met scherp zullen schieten bij de Muur. Twee Oost-Duitsers besluiten de proef op de som te nemen. Het gerucht blijkt niet te kloppen. Eén raakt zwaar gewond, de ander sterft. Chris Gueffroy is daarmee de laatste die bij de Muur wordt doodgeschoten.
6 februari
Onder druk van toenemende maatschappelijke onrust begint de Poolse regering rondetafelgesprekken met de vakbond Solidariteit. Voorzitters zijn minister van Binnenlandse Zaken Kiszczak en vakbondsleider Walesa. Aanwezig aan de tafel is ook de in Polen invloedrijke katholieke kerk en tal van andere maatschappelijke organisaties.
15 februari
Na een bloedige strijd van een kleine tien jaar, verlaten de laatste Russische troepen Afghanistan.
4 april
Akkoord bij de rondetafelgesprekken in Polen. Belangrijkste resultaat: de vakbond Solidariteit wordt gelegaliseerd.
2 mei
Hongarije besluit een gedeelte van het IJzeren Gordijn te ontmantelen, 200 kilometer langs de grens met Oostenrijk. Het is de eerste scheur in het IJzeren Gordijn. Andere Oost-Europese landen reageren woedend. Ze zijn bang dat hun burgers via het gat zullen vluchten naar het Westen, hetgeen even later ook gebeurt. Maar Hongarije legt de bezwaren naast zich neer en Moskou reageert evenmin.
7 mei
Gemeenteraadsverkiezingen in Oost-Duitsland. Oppositiegroepen proberen eigen kandidaten op de kieslijsten te krijgen, maar de regerende Sozialistische Einheitspartei Deutschlands staat dat niet toe. Daarop volgen oproepen om de stembusgang te boycotten. Uiteindelijk winnen de door de staat goedgekeurde kandidaten met 98,85 procent. Het is duidelijk dat er is gefraudeerd. De woede onder de bevolking neemt toe.
4 juni
Solidariteit wint de verkiezingen in Polen met gemak. 99 van de 100 senaatszetels gaan naar de oppositie, evenals 32 van de 35 beschikbare zetels in het lagerhuis. De uitslag dwingt generaal Jaruzelski te gaan samenwerken met Walesa.
16 juni
De herbegrafenis van de dissidente premier Imre Nagy wordt bijgewoond door 300.000 mensen. Opmerkelijk is dat het bewind in Hongarije zelf de organisatie op zich neemt, in een poging het publiek te paaien. Aanwezigen suggereren dat het tijd wordt dat Sovjet-troepen, die sinds de revolutie van 1956 aanwezig zijn, naar huis gaan.
27 juni
Het lot van het IJzeren Gordijn tussen Hongarije en Oostenrijk wordt bezegeld door de minister van Buitenlandse Zaken van beide landen. Samen knippen ze symbolisch de laatste resten van het prikkeldraad door.
9/10 juli
President George H.W. Bush bezoekt Polen en Hongarije, de Oost-Europese landen die het verst zijn gevorderd met democratische hervormingen. Hij wordt enthousiast onthaald in de Poolse havenstad Gdansk, de thuisbasis van vakbond Solidariteit.
19 juli
Generaal Jaruzelski wordt de eerste gekozen president van Polen. Ironisch genoeg dringt onder anderen de Amerikaanse president Bush er bij de Polen op aan Jaruzelski in het zadel te houden, om het overgangsproces niet overhaast te laten verlopen.
19 augustus
De Pan-Europese picknick aan de Hongaars-Oostenrijkse grens, een vredesdemonstratie georganiseerd door de Hongaarse hervormer Imre Poszgay en Otto von Habsburg, kleinzoon van de Oostenrijkse keizer. Grenswachters knijpen een oogje dicht en laten gedurende drie uur 600 Oost-Duitsers Hongarije uitvluchten. De sneeuwbal begint te rollen: meer Oost-Duitsers besluiten onmiddellijk naar Hongarije af te reizen.
23 augustus
De revolutionaire geest slaat verder over naar het oosten. Precies vijftig jaar na het Molotov-Ribbentrop-pact vormen één à twee miljoen Balten, Esten en Letten een menselijke keten om te demonstreren voor meer vrijheid.
11 september
Hongarije kan de groeiende stroom Oost-Duitsers in het land niet meer aan. Veel Oost-Duitsers waren 'op vakantie' gegaan naar het buurland in de hoop op een belangrijk besluit van de Hongaarse regering. Dat besluit komt: Hongarije opent officieel de grenzen naar Oostenrijk. De eerste dag alleen al vertrekken meer dan 18.000 mensen. West-Duitsland zet bussen in en staat Oost-Duitse trabantjes toe, ondanks dat die niet voldoen aan Westerse milieu-eisen.
In reactie op de vluchtelingenstroom uit Oost-Duitsland, en als teken van goede wil richting Berlijn, sluit Tsjechoslowakije haar grenzen met Hongarije voor Oost-Duitsers. Gevolg: Oost-Duitsers zoeken massaal asiel bij de West-Duitse ambassade in Praag.
30 september
De situatie bij de West-Duitse ambassade in Praag wordt onhoudbaar. In en rond de ambassade van de Bondsrepubliek bivakkeren 3000 mensen, onder erbarmelijke omstandigheden. Minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher komt naar Praag en zegt: "Wir sinds zu Ihnen gekommen, um Ihn mit zu teilen dass heute Ihre Ausreise
" Verder komt hij niet. Hij wordt overstemd door uitzinnig gejuich, want de boodschap is duidelijk: de vluchtelingen mogen naar de Bondsrepubliek. De treinreis is een triomftocht voor de vluchtelingen over Oost-Duits grondgebied. Op de stations ontstaan ongeregeldheden omdat veel mensen mee willen rijden met de gesloten treinen.
7 oktober
De communistische partij van Hongarije heft zichzelf op en wordt omgevormd tot een sociaal-democratische partij.
7 oktober
In Berlijn wordt het veertigjarige bestaan van de DDR groots gevierd. Honecker ontvangt bevriende staatshoofden, waaronder de met tegenzin gekomen Gorbatsjov. Tijdens een fakkeltocht van Duitse jongeren scanderen die tot ongenoegen van de partijtop "Gorbi hilf uns". Tijdens zijn herdenking spreekt Gorbatsjov zijn legendarische woorden, verwijzend naar Honeckers weigering om te hervormen: "Wie te laat komt, die wordt door het leven gestraft." Gorbatsjov geeft Honecker de 'kus des doods'. De foto van dat moment wordt een symbool van de ondergang van de DDR.
9 oktober
Al jaren worden er in de Nicolaikirche in Leipzig elke maandag gebedsdiensten gehouden voor de vrede. In de loop van de herfst groeien die bijeenkomsten uit tot grote manifestaties. Op 9 oktober komen 70.000 mensen opdraven die een mars door de stad houden. De sfeer is gespannen. Er is veel oproerpolitie en de vraag is of het rustig blijft. De betogers schreeuwen leuzen: "Kein gewalt" en "Wir sind das Volk". Geweld blijft uit. Het volk heeft een overwinning geboekt op de leiding van het land. Een week later is de massa gegroeid tot 120.000.
17 oktober
Erich Honecker wordt door zijn partij aan de kant gezet als staatshoofd van de DDR. Geheel volgens de traditie waarin alle belangrijke partijbesluiten unaniem genomen worden, stemt de verraste secretaris-generaal voor zijn eigen aftreden. Egon Krenz volgt hem op.
23 oktober
Maandagbetoging in Leipzig trekt 320.000 mensen. Veiligheidsdiensten kunnen niets anders doen dan toekijken.
28 oktober
Demonstratie op het Wenceslasplein in Praag, georganiseerd door dissidentenbeweging Charta '77. De betogers roepen om meer vrijheid en eisen het aftreden van de regering. De oproerpolitie drijft de menigte van duizenden uiteen, soms vallen er rake klappen. Er worden mensen gearresteerd.
4 november
700.000 mensen protesteren in het centrum van Berlijn. Het 'Wir sind das Volk' van Leipzig is veranderd in 'Wir sind ein Volk'. De roep om hereniging met West-Duitsland groeit.
6 november
In een poging de demonstranten tegemoet te komen, laat Krenz nieuwe uitreisvoorschriften opstellen: Oost-Duitsers mogen de grens over als ze toestemming krijgen. Maar de wet wordt weggehoond: er mag maar 15 Deutschmark worden meegenomen en een aanvraag kost een maand. Krenz geeft meteen opdracht nieuwe regels op te stellen.
7 november
Omdat hij zich realiseert dat het eind nadert, geeft Stasi-chef Mielke opdracht het enorme archief van de geheime dienst te vernietigen.
9 november
Op een persconferentie worden 'de nieuwe uitreisregels' gepresenteerd. Na vragen van journalisten over het tijdstip waarop de nieuwe regels ingaan, verspreekt Günther Schabowski, lid van het Politburo, zich: "Bij mijn weten onmiddellijk." Massaal gaan mensen in Oost-Berlijn kijken of ze de grens over kunnen. Grenswachten weten niet wat ze met de toegestroomde mensenmassa moeten doen. Om 21.20 uur gaan de slagbomen aan de Bornholmer Strasse omhoog. Rond middernacht is er geen houden meer aan en worden alle 12.000 grenswachten teruggetrokken.
10 november
In Berlijn trekken honderdduizenden Oost- en West-Berlijners naar het andere deel van hun stad. De sfeer is uitgelaten. De Bulgaarse leider Zhivkov wordt door zijn eigen partij aan de kant gezet.
17 november
Na (later onjuist gebleken) geruchten dat er een dode is gevallen bij het neerslaan van een vreedzaam protest, volgt een protest van 15.000 mensen in Praag. Het begin van de Fluwelen Revolutie. Dissidenten Alexander Dubcek en Vaclav Havel nemen leidersrollen in.
20 november
Massademonstratie van 100.000 mensen in Praag. Daags ervoor heeft Haclav Havel met anderen het Burgerforum opgericht.
29 november
De ontwikkelingen in Tsjechoslowakije volgen elkaar in een snel tempo op. De vader van de Praagse Lente van 1968, Alexander Dubcek, keert terug op het politieke toneel nadat zijn hervormingsbeweging ruim decennia eerder was neergeslagen door Sovjet-troepen. Dagelijks verzamelen zich honderdduizenden mensen op het Wenceslasplein. Een algemene staking legt op 27 november het hele land plat. Op 29 november neemt het parlement een wet aan die een einde maakt aan de alleenheerschappij van de communistische partij in Tsjechoslowakije. Het Politburo van de partij treedt terug. De Fluwelen Revolutie is een feit.
15 december
In de West-Roemeense stad Timisoara ontstaat onrust na berichten over de ophanden zijnde arrestatie van de kritische dominee Lászlo Tökes. Sympathisanten vormen een menselijke keten rondom zijn huis. De autoriteiten dreigen met geweld, een waterkanon arriveert, maar de inzittenden worden overmeesterd door de demonstranten. Zij schreeuwen leuzen tegen dictator Ceausescu.
20 december
Grote demonstratie Timisoara. De demonstranten eisen de vrijlating van gevangenen en het aftreden van Ceausescu.
21 december
In een poging de rust in het land te herstellen, houdt dictator Ceausescu een openbare bijeenkomst in de hoofdstad Boekarest. Tot zijn verbazing begint het publiek hem uit te jouwen. In de uren die volgen verspreidt de opstand zich snel over de stad. Er vinden bloedige gevechten plaats tussen de opstandelingen en de beruchte geheime politie Securitate.
22 december
Een dag na de vernedering laat Ceausescu de generaal die volgens hem verantwoordelijk is voor het debacle, executeren. Het leger kiest daarop de kant van de demonstranten. Ceausescu moet vluchten, maar wordt al snel opgepakt.
25 december
Nicolae Ceausescu en zijn vrouw Elena worden op Eerste Kerstdag geëxecuteerd in een poging het oplaaiende geweld in het land in te dammen. Na een kort schijnproces, waarin de twee geïrriteerd en verward reageren, worden ze met AK-47's gedood.
30 december
Vaclav Havel wordt tot president van Tsjechoslowakije gekozen. Alexander Dubcek wordt parlementsvoorzitter.
»
»
»