Door buitenlandredacteur Wim Bunschoten
De een ziet hem als moordenaar en crimineel, de ander beschouwt hem als verlosser van een gekwelde natie. Er is niemand in Suriname die zich zo heeft laten gelden als Desiré Delano Bouterse.
Van sergeant tot Sterke Man. Populistisch leider van de grootste politieke partij van het land. Ooit onaantastbaar, nu hoofdverdachte in een zaak die na 25 jaar alsnog voor de rechter komt: de Decembermoorden.
Desi Bouterse (62) is een man met vele gezichten. Hij kan charmant zijn en voorkomend, maar ook grof en meedogenloos. Het is die onvoorspelbaarheid waar zijn tegenstanders altijd rekening mee moeten houden.
Padvinders
Een vriendelijke jongen met vooral veel geldingsdrang op sportief gebied, zo herinneren zijn maten in het Nederlandse leger hem nog. Sergeant Bouterse is sportinstructeur in die dagen.
Als Suriname onafhankelijk wordt, keert hij terug naar Paramaribo en neemt dienst in de krijgsmacht. De onafhankelijke Republiek Suriname kent een chaotische start. Er is onvrede over het wanbestuur van de regering-Arron.
De premier weigert de vakbond van de militairen te erkennen en noemt hen 'padvinders'. Dan besluiten de padvinders op avontuur te gaan. Zestien sergeanten zweren elkaar trouw en plegen op 25 november 1980 een staatsgreep. Desi Bouterse zal uitgroeien tot Leider van de Revolutie.
Het zo democratische Nederland geeft de coupplegers het voordeel van de twijfel, net als de Surinamers zelf. Maar na een voortvarende start komt de klad erin. En opnieuw begint de bevolking te morren. Het verzet tegen het militair gezag groeit, omdat de beloofde verkiezingen uitblijven.
Fort Zeelandia
De militairen beginnen radeloos te worden en besluiten hun critici de rekening te presenteren. Zestien mensen worden opgepakt en naar Fort Zeelandia gebracht. Het zijn vakbondsleiders, journalisten, advocaten, universiteitsdocenten en militairen die gevangen zaten wegens een tegencoup.
Vijftien van hen worden in koelen bloede vermoord. Alleen vakbondsman Fred Derby wordt die achtste december 1982 om onduidelijke redenen gespaard. Derby heeft lang gezwegen over het bloedbad in Fort Zeelandia. Pas kort voor zijn dood, in 2001, verklaart hij dat Bouterse de man was die alles bepaalde bij de slachtpartij.
De legerleider zelf legt na de schoten in Fort Zeelandia een verklaring af op de televisie: de gevangenen waren op de vlucht neergeschoten. Maar er is niemand die het gelooft.
Spijt lijkt de Leider van de Revolutie niet te kennen. Volgens hem hebben de slachtoffers een coup willen plegen. "Het was zij of wij". Zo gaan die dingen toch? "Je hebt succes en je blijft in leven, je hebt geen succes en je bent dood. As simple as that'', zegt de bevelhebber.
Maar is het wel zo eenvoudig? Vertegenwoordigers van de Verenigde Naties en de Organisatie van Amerikaanse Staten zijn eensgezind: hier was sprake van mensenrechtenschendingen, van standrechtelijke executie. Een zinloos bloedbad.
Telefooncoup
Bouterse zou later "de politieke verantwoordelijkheid'' op zich nemen. En nog later zou hij elke directe betrokkenheid bij "de gebeurtenissen" krachtig ontkennen.
Verkiezingen in het inmiddels bankroete Suriname komen er weer in 1987. "Maar wie er ook aan de macht komt", zei Bouterse, "hij zal rekening moeten houden met het leger". Bouterse heeft intussen de Nationaal Democratische Partij opgericht en doet mee. De NDP wordt weggevaagd.
De democratisch gekozen regering die dan aantreedt, zal de rit niet uitzitten. Op kerstavond 1990 hoeven de militairen niet naar wapens, maar slechts naar de telefoon te grijpen om opnieuw de macht over te nemen. De regering-Shankar luistert aandachtig en vertrekt.
Na de 'telefooncoup' is duidelijk dat Desi Bouterse de loop der gebeurtenissen bepaalt. Geen van de democratisch gekozen regeringen die zouden volgen, durven een onderzoek te beginnen naar de Decembermoorden.
De Sheriff
Desi Bouterse is volop in beweging. Zijn partij begint aan een niet te stuiten opmars en is nu de grootste fractie in het parlement, al heeft ze, met 15 van de 51 zetels, nog lang geen meerderheid.
Het is altijd spektakel op de partijbijeenkomsten van de NDP. Er is muziek, er wordt gegeten en gedronken. Desi Bouterse krijgt z'n aanhang op de banken met grappen, grollen en beledigingen die hij in z'n lange redevoeringen verwerkt.
De NDP-leider maakt van z'n hart geen moordkuil en speelt vaak op de man. Zo heeft hij minister van justitie Santokhi, die het decembermoordenproces in goede banen moet leiden, een bijnaam gegeven: de Sheriff.
Wat is er leuker dan op partijbijeenkomsten Bob Marley's 'I shot the Sheriff' uit de geluidsboxen te laten bonken. Desi Bouterse danst en grijnst. I shot the Sheriff... een macaber schouwspel. De minister van Justitie is één van de zwaarst beveiligde mannen van Suriname.
Vergetelheid
De Decembermoorden zijn jarenlang een onderwerp waar de Surinamers alleen op fluistertoon over durven te praten. Openbare discussies zijn er al helemaal niet. Dat taboe is de laatste jaren pas doorbroken.
Het had weinig gescheeld of de Decembermoorden zouden voorgoed in de vergetelheid zijn geraakt. Vlak voordat de zaak zou verjaren, zeven jaar geleden, stappen nabestaanden van de vijftien slachtoffers naar het Hof van Justitie in Suriname. Ze eisen een onderzoek en krijgen gelijk.
Het merendeel van de jonge NDP-aanhang heeft de Decembermoorden niet meegemaakt. Ze blijven heilig in baas Bouterse geloven. Desi, de volksjongen die het zo ver heeft weten te schoppen.
Dat hij in Nederland bij verstek is veroordeeld tot elf jaar cel wegens drugssmokkel en er een internationaal opsporingsbevel tegen hem loopt, doet daar niets aan af. Volgens Bouterse is het een complot, een laaghartige truc van de voormalige kolonisator om van hem af te komen.
Excuses
Net zoals het naderende proces alleen maar bedoeld is om hem politiek uit te schakelen. De aanhang van Bouterse vindt er wel iets inzitten. Een kwart eeuw geleden, toen het gebeurde, was Desi er niet eens bij! "Ik heb geen mensen vermoord. Op de avond van het schieten was ik niet in het Fort aanwezig", is de lezing van de voormalige bevelhebber. Maar om dat in de rechtszaal te komen uitleggen? Dat nooit!
Wel biedt hij dit jaar, als duidelijk wordt dat het proces er hoe dan ook zou komen, zijn excuses aangeboden. Excuses dus voor een bloedbad waar hij naar eigen zeggen helemaal niets mee te maken had. De nabestaanden zijn niet geroerd.
Pogingen van Bouterse en diens politieke vrienden om een Waarheidscommissie in plaats van een rechtbank naar de zaak te laten kijken, stranden. Ook een amnestiewet haalt het niet. Want hoewel een aanzienlijk deel van de Surinamers de zaak wil laten rusten, is het voor dat andere deel een open zenuw, die al een kwart eeuw op genezing wacht.
Desi Bouterse heeft het vaker gezegd: hij zal zich niet in de rechtszaal laten zien, laat staan dat hij de cel in gaat. Maar misschien is er de afgelopen 25 jaar toch iets veranderd in Suriname. De Sheriff heeft een arrestatieteam klaar staan.
Als de rechter er opdracht toe geeft, zal hij Bouterse komen halen. De Sheriff vindt dat in het huidige Suriname niemand boven de wet mag staan, zelfs geen oud-legerleider die Desi Bouterse heet.
»
»
»