Is het nou wel of niet een Rembrandt? Dat is steeds opnieuw de grote vraag bij de vele onderzoeken die al zijn gedaan naar het werk van de grote meester uit de 17e eeuw.
Rembrandt leidde zijn leerlingen op in dezelfde schilderstijl als de zijne, waardoor veel schilderijen Rembrandt-achtige kenmerken vertonen. Ook zijn werken van Rembrandt later (deels) overschilderd door anderen.
Daardoor is het zicht op de échte Rembrandts in de loop van de tijd vertroebeld geraakt.
Het Rembrandt Research Project (RRP) houdt zich sinds 1968 intensief bezig met het onderzoek naar authenticiteit. Aanvankelijk lag de nadruk in dat onderzoek op het kennerschap van kunsthistorici.
Stijl en stijlontwikkeling waren de doorslaggevende factoren waarmee een werk al dan niet aan Rembrandt werd toegeschreven. Zo is Rembrandt bekend om zijn sterke licht-donker-werking en zijn specifiek eigen manier van schilderen.
Kennersoog
Maar de vraag naar de echtheid van de schilderijen bleek gecompliceerder dan gedacht. Toeschrijvingen zijn het resultaat van jarenlang onderzoek, waarbij de methode van het 'kennersoog' niet afdoende bleek.
Ook het uitgangspunt dat Rembrandt één stijl hanteerde die zich langzamerhand ontwikkelde, bleek onjuist. Het was in de 17e eeuw niet ongewoon voor kunstenaars om meerdere stijlen naast elkaar te gebruiken.
Natuurwetenschappelijk onderzoek kreeg meer gewicht in de speurtocht naar echte Rembrandts. Röntgenonderzoek, dendrologisch onderzoek (datering aan de hand van jaarringen in hout van de panelen) en microscopisch onderzoek van verfmonsters moesten meer inzicht geven in de herkomst en geschiedenis van een schilderij.
Prof. Ernst van de Wetering, de Rembrandtkenner bij uitstek, kreeg in 1993 de leiding over het RRP. Hij besloot dat alles wat gewogen, gemeten, objectief beschreven of aan historische teksten gerelateerd kan worden, onderzocht moest worden.
Verrassend
Het onderzoek levert vaak verrassende inzichten op. Vorig jaar werden nog vier werken van Rembrandt 'herontdekt'. Oorspronkelijk werden ze tot het oeuvre van Rembrandt gerekend, maar na 1931 waren ze door kunsthistorici niet meer erkend als echte Rembrandts.
Na intensieve bestudering door onder andere Van de Wetering bleken het voorstudies te zijn voor grote, bekende composities van Rembrandt. Hij maakte ze vooral om het effect van een ongebruikelijke belichting uit te proberen.
Bij röntgenonderzoek kwam aan het licht dat bij een van de werken, het schilderij van 'De vrouw met witte muts' (1640), in een latere periode een bontkraag is aangebracht over de grote witte kraag. Om die reden werd algemeen aangenomen dat het een 18e- of 19e-eeuws werk betrof.
Ook het eiken paneel waarop het schilderij was gemaakt, bleek afkomstig van dezelfde boom als andere panelen die Rembrandt heeft gebruikt voor schilderijen.
Na een ingrijpende restauratie is het oorspronkelijke schilderij van Rembrandt weer zichtbaar geworden.
Meester
Het getrainde oog van een kenner als Van de Wetering blijft onontbeerlijk in het onderscheiden van de leerling van zijn meester.
Zijn aandacht werd bij dit schilderij getrokken door de witte muts die sterk leek op andere witte mutsen die Rembrandt heeft geschilderd, in de specifieke losse Rembrandt-stijl.
Het einde van het onderzoek naar het oeuvre van Rembrandt is nog lang niet in zicht. Er zijn nog vele aan leerlingen van Rembrandt toegedichte werken die nader bestudeerd dienen te worden.
Voor de liefhebbers van Rembrandt is er in ieder geval nog hoop op nieuwe verrassingen.
»
»
»