Toof Brader is parlementair journalist. Hij werkt op de Haagse redactie van de NOS. Wat is volgens hem de erfenis van Pim Fortuyn?
Door Haagse redacteur Inge Hoogendoorn
Waar was je toen de moord plaatsvond?
"Ik was thuis. Toen Fortuyn was neergeschoten, kreeg ik al snel smsjes. Ik heb meteen de radio aangezet en later de tv. Het was een hele gekke avond. Ik heb veel gebeld, ook met politici.
Het was negen dagen voor de verkiezingen en dè vraag was natuurlijk of die door moesten gaan. Ik ben nog steeds een beetje geschokt door de manier waarop er met die vraag is omgegaan.
Er heerste een gigantische angst bij de gevestigde politiek. Niemand durfde de keuze te maken. En ik weet wel: er waren relletjes op Het Plein in Den Haag. Maar toch... Het verbaasde me dat er zo weinig moed was.
Uiteindelijk mochten de mensen rond Fortuyn - leden van de LPF, zoals Peter Langendam en Mat Herben, en de broer van Pim, Marten - de knoop doorhakken. Het werd een soort bordesscène op het Catshuis, met zo'n clubje LPF'ers eromheen. Er werd gezegd dat de verkiezingen doorgingen, maar dat de campagne werd stopgezet.
Dat heb ik altijd heel vreemd gevonden. Dat de beslissing bij de slachtoffers kwam te liggen, dat is iets wat in de rechtszaal juist niet gebeurt. Ik vroeg me af: hoe kwetsbaar is de democratie als de mensen die de democratie moeten dragen, zo snel in paniek raken? Is dit wijken voor terreur?
Ik vond dat je geen verkiezingen moest houden zonder campagne. Door de begrafenisrituelen was de LPF in feite de enige die zendtijd kreeg. Mat Herben kreeg bijvoorbeeld de ruimte om te zeggen dat de kogel van links kwam."
Wat was het politieke geheim van Fortuyn?
"Het blijft een fascinerende vraag waarom hij zo'n succes had. Niemand zag het aankomen. Hij timmerde al jaren op dezelfde manier aan de weg, met zijn columns en zijn lezingen. Maar opeens explodeerde de boel.
Vlak voordat hij vermoord werd, verscheen er nog een special van The Economist. Daarin werd Nederland als een paradijselijke plaats omschreven, ook als het ging om Fortuyn-issues als de multiculturele samenleving en de gezondheidszorg. We hadden niets te klagen.
Maar in een saai, grijs klimaat, waarin paars (de twee kabinetten van VVD, PvdA en D66, 1994-2002) zijn beste tijd allang had gehad, sloeg Fortuyn opeens gigantisch aan. Hij was natuurlijk moeilijk te plaatsen, paste niet op de traditionele links-rechtslijn en dat is waar mensen steeds meer naar op zoek zijn: nieuwe partijen met een charismatische leider.
Dat verschijnsel, dat mensen niet meer vanzelfsprekend links of rechts zijn en grote zwiepers in hun stemgedrag vertonen, speelde overigens al langer. De ouderenpartijen hadden in 1994 opeens veel succes, en voor die tijd was het ondenkbaar dat de liberalen en de socialisten in een regering zouden zitten.
Ik denk dat het succes van Fortuyn meer een gevolg is van dat verschijnsel, dan dat hij het heeft veroorzaakt. Het is een verschijnsel dat zich nu nog voortzet: dan doet de PvdA het heel goed, dan het CDA en dan de SP en de partij van Geert Wilders."
Wat is zijn invloed op de politieke agenda van vandaag?
"We kijken nu naar de tijd van voor Fortuyn alsof integratie en inburgering zo taboe waren, dat er niet over gesproken mocht worden. Maar minister Van Boxtel van Grotestedenbeleid had al het een en ander in beweging gezet.
En ook de staatkundige vernieuwing die Fortuyn voorstond, was niet nieuw. Daar timmerde D66 al een jaar of veertig mee aan de weg.
Dat heeft me altijd verbaasd: dat er zo weinig verweer was tegen Fortuyn. Er hadden genoeg tegenargumenten kunnen worden aangevoerd, maar iedereen liet zich overrompelen door deze figuur. Het ging alleen maar over zijn stijl.
Natuurlijk is het de laatste jaren veel meer gegaan over integratie en inburgering (hoewel het onderwerp zich wel heel erg heeft vernauwd tot de islam). Dat is zeker de invloed van Fortuyn, net als de neiging - ook in de journalistiek - om meer naar de straat te willen luisteren.
De straat, dat heb ik altijd iets vreemds gevonden. Die bestaat namelijk helemaal niet. Want iedere politicus kiest natuurlijk de straat die in zijn kraam te pas komt, en dat betekent dat alle andere straten niet worden gehoord."
Hoe staat het met de politieke erfenis van Fortuyn?
"Ik denk dat de erfenis van Fortuyn vacant is. Je zou misschien zeggen dat hij bij de PVV is ondergebracht. Maar ik denk eigenlijk dat Fortuyn zich bij die partij niet thuis zou hebben gevoeld. Die heeft niet zijn liberale, tolerante, vrolijke inslag. En het gaat Wilders ook helemaal niet om zaken als directe democratie, die Fortuyn voorstond.
Misschien is zijn erfenis wel dat de verhouding tussen de kiezers en de gekozenen is veranderd. Je ziet dat politici in een soort permanente angst voor 'het volk' leven. Alsof dat nog steeds massaal op Fortuyn zou stemmen.
Daar maak ik me wel zorgen over. Want het is maar de vraag of je de relatie met de kiezer verbetert door hen naar de mond te praten. Ik denk niet dat dat op den duur meer respect voor de politiek oplevert."
»
»
»