De vorming van een nieuw kabinet is vaak een moeizaam, langdurig proces dat zich onttrekt aan het oog van de media. Ook de Tweede Kamer staat veelal buitenspel.
Het karakter van formatie is onlosmakelijk verbonden met het politieke systeem van ons land. Nederland is een parlementaire democratie. Dat houdt in dat de kiezers niet een regering kiezen, maar een parlement.
Bovendien kent ons land een stelsel van evenredige vertegenwoordiging: elke stem telt even zwaar, kleine partijen wordt niets in de weg gelegd om in de Tweede Kamer te komen.
Verwantschap
Het is dan ook vrijwel ondenkbaar dat partijen in ons land op eigen kracht een absolute meerderheid behalen. De grootste partij zal op zoek moeten gaan naar partners, om zich te verzekeren van voldoende steun in de Tweede Kamer.
Bij voorkeur zullen dat partijen zijn met wie de winnaar op dat moment de meeste verwantschap heeft. De kans dat de coalitie het vier jaar uithoudt en niet voortijdig sneuvelt, is dan aanzienlijk groter.
Het kan ook anders. Zo vormde de PvdA in 1994 een coalitie met de 'klassevijand' VVD: het gevolg was het eerste Paarse kabinet, waarbij de christelijke partijen (CDA en voorheen KVP, ARP en CHU) voor het eerst in zeventig jaar (1918) buitenspel stonden.
Achterkamertjes
De vorming van een coalitie is een proces van geven en nemen, dat gestalte krijgt in de formatie. De hoofdrolspelers in deze gesprekken - die zich maandenlang kunnen voortslepen en zich afspelen buiten het oog van de media - zijn de fractievoorzitters in de Tweede Kamer.
De kiezer staat in dit proces aan de zijlijn. De uitkomst van de formatie kan dan ook voor vreemde verrassingen zorgen. Het bekendste voorbeeld deed zich voor in 1977. De PvdA won toen onder leiding van Joop den Uyl tien zetels, maar kwam toch niet in de regering. Nederland zou de volgende vier jaar worden geregeerd door een coalitie van CDA en VVD.
Koningin
De formatie staat onder leiding van een informateur of formateur. Deze worden traditiegetrouw aangewezen door de Koningin. Ze doet dat op basis van adviezen die ze de dag na de verkiezingen heeft ingewonnen bij de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, en bij de vice-voorzitter van de Raad van State.
Ook de fractievoorzitters gaan langs bij de Koningin. Die maakt daarna haar eigen afweging. Het is een van de weinige momenten dat de vorstin in ons land echt iets te zeggen heeft.
Puntjes op i
Een informateur onderzoekt de mogelijkheden voor coalitievorming. Wanneer die in kaart zijn gebracht, kunnen de onderhandelingen met de beoogde coalitiepartners beginnen. Zodra de partijen het in grote lijnen eens zijn over het te voeren beleid, benoemt de koningin een formateur.
Deze zet samen met de onderhandelaars de laatste puntjes op de i, verdeelt de portefeuilles en gaat op zoek naar kandidaten voor de ministerposten. In de meeste gevallen is de formateur ook de toekomstige minister-president.
Achilleshiel
Vooral progressieve partijen is de formatieprocedure een doorn in het oog. Zij zien de formatie als de achilleshiel van ons constitutionele stelsel.
De koningin benoemt weliswaar de formateur, maar is tegelijk niet verantwoordelijk. Zij valt immers onder de ministeriële verantwoordelijkheid. De vraag is welke ministers dat dan zijn. Het oude kabinet is namelijk demissionair, en het nieuwe kabinet is nog niet aangetreden.
Pogingen om de Tweede Kamer een grotere rol te geven bij het aanwijzen van de (in)formateur zijn tot dusver echter steeds gestrand op verzet van het CDA en de VVD.
Spelregels
Formeel is er overigens weinig geregeld over de formatie. De spelregels zijn gebaseerd op gewoontes zoals die in de loop der jaren in Den Haag zijn gegroeid. De informateur of formateur (het kunnen er ook meer zijn) is meestal afkomstig uit de grootste partij. Wel is het vaak iemand die op enige afstand staat van de politiek en bij andere partijen gezag geniet.
Afhankelijk van de opdracht die hij van de Koningin heeft gekregen, zal de (in)formateur samen met de onderhandelaars ook een regeerakkoord opstellen. Daarin zijn de belangrijkste beleidsvoornemens van de coalitie voor de komende vier jaar opgenomen.
»
»