De Verenigde Naties hebben de 'verantwoordelijkheid om te beschermen'. Dat is een van de afspraken die op de VN-top in New York zijn gemaakt. Een genocide zoals in Rwanda in 1994 mag nooit meer gebeuren. Maar dat zei de internationale gemeenschap toen ook al.
En toch zijn de afgelopen jaren in Congo naar schatting vier miljoen mensen omgekomen als gevolg van oorlog. Een oorlog met bovendien deels dezelfde daders als in Rwanda: de Hutu-extremisten.
NOS-verslaggevers Martijn Bink en Esther Bootsma gingen kijken wat de VN-vredesmacht doet om de Congolezen te 'beschermen' tegen deze rebellen.
Terreur
Zwijgend staan ze langs de kant van de weg, zo'n 600 vluchtelingen uit de bergen in Zuid-Kivu. Hun ogen staan dof, niemand lacht. De secretaris van het dorpshoofd, Baguma Mubalama, drukt ons een lange brief in handen. "Beste journalisten. Wij zijn vol hoop, nu u onze moeilijkheden en ons lijden heeft ontdekt. U bent het eerste antwoord van de internationale gemeenschap dat ons bereikt."
Al zeven jaar hebben ze geen buitenlandse bezoekers gezien in Luhago, zo'n zestig kilometer ten zuiden van de stad Bukavu. De wegen erheen zijn kapot door de oorlog, en het gebied is in de ijzeren greep van Hutu-extremisten uit Rwanda. De terreurmethodes van deze rebellen worden steeds wreder. Van afpersingen en het heffen van belastingen, zijn ze nu overgegaan tot ontvoeringen.
"Twee weken geleden werd ons dorp omsingeld door de rebellen", vertelt Mubalama. "Ze namen zeventien mensen mee, en stuurden er één terug met de eis tot losgeld. 600 dollar per persoon. Maar we hadden niet genoeg geld voor iedereen. Bij zeven dorpsgenoten hebben ze daarom de keel doorgesneden. Anderen zijn nog vermist."
Bananenbomen
De nachtelijke ontvoeringen in Oost-Congo maken de bevolking wanhopig. Elke keer lappen de dorpsbewoners alles wat ze hebben. Geiten, kippen, pannen en dekens worden op een markt verkocht om het losgeld bij elkaar te krijgen. "Maar we hebben zoveel ontvoeringen gehad, dat nu alles op is. Daarom zijn we na de laatste ontvoering gevlucht."
De 600 vluchtelingen verblijven nu in een ander dorp waar ze tegen wil en dank worden opgevangen door mensen die ook niets hebben. Volgens de Amerikaanse hulporganisatie International Rescue Committee (IRC) sterven er elke dag nog duizend Congolezen als gevolg van de oorlog. Een klein deel wordt gedood door rebellen, de meesten sterven aan honger en ziektes. Ze houden zich schuil in het oerwoud, hebben bijna niets te eten en slapen 's nachts tussen de bananenbomen omdat ze thuis te bang zijn voor de rebellen.
In de provincies Noord- en Zuid-Kivu zijn het vooral de Hutu-rebellen die de vrede in de weg staan. Ze worden verantwoordelijk gehouden voor de genocide in Rwanda in 1994, waarbij naar schatting een miljoen Rwandezen - vooral Tutsi's - werden vermoord. Na de machtsovername door het huidige Tutsi-bewind vluchtten ze naar Congo, waar ze nu leven van plundering en afpersing van de Congolezen. Er zijn naar schatting 15.000 van deze Hutu-rebellen. Ze worden intens gehaat.
Flinkheid
"Er is maar één oplossing mogelijk", zegt een man in het stadje Kanyola. "De VN moeten de Hutu's verjagen naar Rwanda." Hoewel de VN-vredesmacht in Congo die bevoegdheid niet heeft - laat staan de opdracht - proberen de blauwhelmen het de Hutu-extremisten tegenwoordig wel zo moeilijk mogelijk te maken. Deze flinkheid is nieuw. Tot begin dit jaar stonden de VN-militairen in Congo vooral bekend als nietsnutten, die geen enkele bescherming boden aan de Congolezen.
Maar sinds het aantreden van de Nederlandse generaal Patrick Cammaert - de nieuwe commandant in Oost-Congo - in februari is er veel veranderd. Zo is onder andere in het voorheen ontoegankelijke Walungu een nieuwe VN-basis ingericht. Hier zijn zo'n 250 Pakistaanse blauwhelmen neergestreken, die nu samen met het Congolese leger hard optreden.
Tijdens operatie Ijzeren Vuist hebben ze de afgelopen maanden talloze kampen van de rebellenbeweging (FDLR) in Zuid-Kivu met de grond gelijk gemaakt. "We waarschuwen hen dat ze weg moeten, omdat we de volgende dag hun kamp in brand zullen steken. Soms zijn ze weg, soms niet. Dan breken er gevechten uit", zegt de Pakistaanse majoor Faroukh.
Rasta's
De strategie van generaal Cammaert is duidelijk: proberen de Hutu-rebellen zover mogelijk de jungle in te dringen: weg van de goudmijnen, weg van de dorpen, weg van de aanvoerlijnen. Zodat ze zich uiteindelijk, hongerig en uitgeput, overgeven en hun wapens inleveren.
De eerste tekenen van een splitsing in de rebellenbeweging zijn al zichtbaar. Eén van de leiders heeft in maart toegezegd dat de Hutu-extremisten teruggaan naar Rwanda. Maar tot nu toe is daar weinig van gebleken. Bovendien zijn ándere splintergroepen juist nog gewelddadiger geworden sinds het aanvallende optreden van de VN.
Zoals de Rasta's, die mensen levend verbranden in hun hutten. "De Rasta's zijn het ergst", zegt een jongen wiens zus is verkracht door een Rasta. Hun moeder draagt de zes maanden oude (rebellen-)baby op een arm, en vlucht meteen haar hut in als we aan komen lopen. Praten wil ze niet. De schaamte is te groot.
'Goede reis'
Het harde optreden van de VN-macht tegen de Hutu-rebellen wordt in het VN-hoofdkantoor in New York met argus-ogen gevolgd. Want de formele taak van de vredesmacht is het beschermen van de bevolking, niet het opjagen van rebellen. Onlangs uitte New York dan ook kritiek op de krijgslustige namen van de operaties. 'IJzeren Vuist' en 'Donderstorm' mogen nu niet meer.
Nu hebben de VN-operaties in Zuid-Kivu onschuldige namen als 'Veilig Pad', 'Goede reis' of 'Destiny within', wat dat ook mag betekenen. Maar de acties blijven hetzelfde.
Maar voor de Congolezen gaan de militaire acties nog lang niet ver genoeg. Want in sommige gebieden in Zuid-Kivu mogen de ontvoeringen en plunderingen en verkrachtingen zijn afgenomen, andere zijn juist onveiliger geworden. De gevluchte dorpsssecretaris in Luhago spreekt uit ervaring: "Het verjagen van de rebellen heeft geen zin. Daarmee verschuif je alleen maar het probleem. De Rwandese Hutu's moeten gewoon weg hier. Ze horen hier niet thuis."
»
»
»