Het leek zo mooi acht jaar geleden. Geen aparte Joegoslavië- of Rwandatribunalen meer, maar één Internationaal Strafhof voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Maar op de dag dat de rechters de eerste zitting houden, is het hof allang geen sprookje meer, maar een van de grootste splijtzwammen tussen Europa en de VS.
In september 1997 laat minster van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek weten dat het heel goed in Den Haag zou kunnen, zo'n Internationaal Strafhof. Het Internationaal Gerechtshof - dat alleen in conflicten tussen landen rechtspreekt - zit er tenslotte al. Een jaar later presenteert VN-chef Annan trots de statuten van het Strafhof-in-wording.
Maar dan ontspoort de trein. De VS laat weten niet mee te doen. Bezwaar: Washington kan niet verkroppen dat Amerikaanse militairen in het buitenland voor het strafhof kunnen worden gedaagd. Het komt zo ver dat het Amerikaanse Congres begin 2002 de American Servicemembers' Protection Act (ASPA) aanneemt, alleen maar om dat te voorkomen.
Invasie Den Haag
De wet machtigt de Amerikaanse regering om met geweld Amerikanen of bondgenoten in hechtenis bij het Internationaal Strafhof te bevrijden. Een enkel congreslid vraagt zich nog even af of het wel zo zinnig is om "als Congres toestemming te geven voor een militaire invasie van Den Haag". Een uitspraak die alleen in Nederland enig stof doet opwaaien. Sommige Kamerleden zien de Amerikaanse mariniers al op het Scheveningse strand oprennen.
Die storm is snel geluwd, maar de toon is gezet. In 2002 spreekt de VS een veto uit over de verlenging van de militaire missie in Bosnië, omdat de uitlevering van Amerikaanse soldaten in Bosnië niet uitgesloten kan worden. En terwijl de achttien rechters van het Strafhof al zijn benoemd, bevriest Washington in 2003 de militaire steun aan landen die zich wel bij het strafhof hebben aangesloten.
"Beschamend beleid" van de Amerikanen, oordeelt mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. De net benoemde openbaar aanklager van het Strafhof, Luis Moreno Ocampo, wijst er op dat het Strafhof onontbeerlijk is in de strijd tegen het terrorisme.
Nieuw hof
Maar de VS houdt voet bij stuk. Begin dit jaar dreigt er opnieuw een conflict als duidelijk wordt dat er iets moet gebeuren aan de humanitaire ramp die zich in de Sudanese provincie Darfur voltrekt. De EU wil het Strafhof inschakelen om de schuldigen te berechten. De VS is fel tegen en komt met een eigen plan: een apart strafhof voor Darfur.
De patstelling duurt tot op heden voort, terwijl de rechters zich achter gesloten deuren buigen over hun eerste dossier: oorlogsmisdaden in de Democratische Republiek Congo. Vooralsnog doen ze dat - ongetwijfeld tot genoegen van Washington - in een provisorisch onderkomen: Op De Binckhorst, een Haags bedrijventerrein bij Voorburg.
Desalniettemin is 15 maart 2005 een bijzondere dag voor het internationaal recht. Een overwinning voor het Strafhof, al is het bepaald nog geen totale victorie. Het hof zal zich in de loop van de jaren moeten bewijzen, en wellicht lukt het dan uiteindelijk ook de sceptici in Washington te overtuigen.
»
»
»