Door Peter d'Hamecourt, NOS-correspondent in Rusland, op reis in Tsjetsjenië
Aslan Maschadov (53) maakte tien jaar lang het Russische leger het leven zuur in Tsjetsjenie. De altijd ingetogen en zelden emotionele kolonel uit het voormalige Sovjet-leger groeide uit tot het symbool van verzet tegen Moskou. Op 8 maart toonde de Russische staatstelevisie zijn dode lichaam.
De terrorist Maschadov, zoals Moskou hem steevast noemde, was verleden tijd. Ik sta oog in oog met het huis, of althans de restanten daarvan, waar Maschadov zich in zijn laatste uren verborgen zou hebben en waar hij dankzij een 'speciale operatie' uitgevoerd door de Russische binnenlandse veiligheidsdienst (FSB) is omgebracht.
Tolstoj-Joert is een dorpje twaalf kilometer van de hoofdstad Grozny. In de eerste oorlog, in het najaar van 1994, zijn er nog wel wat bommen gevallen, maar vervolgens is het geweld er grotendeels aan voorbij gegaan. Het staat bekend als loyaal aan het Russische gezag.
Vrij opereren als journalist in Tsjetsjenie is praktisch onmogelijk. Als we uiteindelijk toestemming hebben om naar Tolstoj-Joert te gaan is een groep FSB-officieren ons vooruit gesneld. De straten zijn er verlaten. Soldaten leggen een soort cordon waar binnen we ons mogen bewegen.
Familie Joesoepov
Het is een straal van een paar honderd meter rond het huis van de familie Joesoepov. In het huis van de Joesoepovs zou Maschadov zich hebben schuil gehouden. Als straf is hun huis opgeblazen na de uitschakeling van Maschadov. Van de familie Joesoepov ontbreekt sindsdien ook elk spoor.
Ondanks de scherpe controle heeft Ramzan Bolatijev kans gezien achter enkele auto's de aandacht te trekken. Hij heeft iets te vertellen. Hij is de imam van het dorp. Zijn boodschap is kort: "Ik heb in mijn leven als imam al heel wat doden gezien. Het lichaam dat ze op televisie hebben laten zien was niet dat van een verse dode. Maschadov is niet overmeesterd in het huis van de Joesoepovs. De hele zaak is een show."
"Er was ook helemaal geen grote kelder onder het huis waar Maschadov zich verstopte. Hij was hier ooit in 1994, maar toen de bombardementen begonnen is hij weg gegaan en we hebben hem hier nooit meer terug gezien."
Mysteries
Maschadov blijft ook na zijn dood mysteries oproepen. Alaschan Zakajev werkt op het gemeentehuis. Buiten gehoorafstand van de FSB-officieren en onze officiele lijfwachten zegt hij: "Ik was nog maar net op mijn werk toen er een grote Oeral-legertruck kwam met een paar gevechtswagens en een groep soldaten. Ze grendelden de straat af en iedereen moest binnen blijven. Wat er daarna in en rond het huis van Joesoepov is gebeurd heeft niemand gezien en niemand die er iets van begrijpt."
Hij beschrijft de Joesoepovs als rustige mensen. "Het waren zeker geen Wahabieten (extreme islamieten). Hij was lasser en had het aan zijn hart. Nee, veel begrijpen doen we er niet van."
Andere bewoners vluchten letterlijk hun huis binnen als we hen benaderen. Uit alle gesprekken die we de afgelopen dagen hebben gevoerd over Maschadovs dood komen vele versies naar voren. Onder de Tsjetsjenen is één versie populair.
Legertje
In december is het legertje van vice-premier Ramzan Kadirov, dat onder de ogen van het Russische gezag een schrikbewind uitoefent in grote delen van Tsjetsjenië, begonnen druk uit te oefenen op Maschadov. Acht van zijn familieleden zijn ontvoerd en zijn sindsdien spoorloos.
Vermoedelijk is Maschadov uit zijn tent gelokt en heeft hij risico's genomen om te proberen zijn familieleden vrij te krijgen of voor de dood te behoeden. Hij is omgekomen in een vuurgevecht en later hebben de autoriteiten de variant Tolstoj-Joert bedacht om de aandacht af te leiden. Een feit is dat ontvoeringen in Tsjetsjenië een plaag zijn.
De internationale mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch noemt in een rapport dat 21 maart is uitgekomen de ontvoeringen in Tsjetsjenie een misdaad tegen de mensheid. Alleen al in de afgelopen vijf jaar zijn tussen de 3.000 en 5.000 Tsjetsjenen verdwenen, veelal mannen in de leeftijd van 20 tot 45 jaar.
De organisatie beschuldigt het legertje van Kadyrov er van achter de ontvoeringen te zitten. Ook de Russische autoriteiten krijgen er in het rapport van langs. Human Rights Watch noemt het Russische leger en justitie medeplichtig aan de verdwijningen. De mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties is opgeroepen stappen te nemen om Moskou verantwoordelijk te stellen voor de ontvoeringspraktijken.
Als wij vertrekken keert de rust in Tolstoj-Joert terug. De naam van het dorp kan worden bijgeschreven op de lange lijst van plekken waar het Tsjetsjeense drama zijn mysterieuze sporen heeft achtergelaten.
»
»
»