Monet - Japanse brug
Uit besproken boek Vincent van Goghs baanbrekend kleurgebruik was niet het gevolg van een oogziekte. Rembrandt daarentegen kreeg op latere leeftijd misschien wel last van zijn ogen. En de oudere Monet had zo'n last van staar dat hij niets anders kon dan impressionistisch schilderen.
Dat schrijven Michael Marmor en James Ravin in hun boek The Artist's Eyes, waarin ze 3000 jaar kunstgeschiedenis door de bril van een oogarts bekijken.
Glaucoom, grijze staar of bijziendheid hebben allemaal invloed gehad op hoe kunstenaars de wereld weergeven. Zoals bij de Amerikaanse schilder die op de kunstacademie een groene fles bruin schilderde. Toen hij daarop werd aangesproken gaf hij artistieke vrijheid als excuus, maar eigenlijk was het hem door zijn kleurenblindheid niet opgevallen.
Groene staar?
Over de invloed van oogziekten op kunst is in de loop der jaren veel onzin geschreven, stellen de schrijvers. Zo zou El Greco astigmatisch zijn, wat zijn kenmerkende opgerekte lichamen zou verklaren. Nonsens, stellen de doktoren, zijn eerdere schilderijen vertonen wel de juiste lichaamsverhoudingen.
Ook over Van Gogh doen veel verhalen de ronde. Zo zouden de uitbundig gekleurde hemellichamen in 'Sterrennacht' duiden op groene staar. Maar Van Gogh spreekt in zijn brieven nooit over de pijn en misselijkheid die dat met zich zou hebben meegebracht. Bovendien komt de aandoening nauwelijks voor bij mensen onder de veertig.
Geel
Anderen wezen op het vele gebruik van de kleur geel in zijn werken en vragen zich af of dat misschien kan zijn gekomen door het overmatig gebruik van vingerhoedskruid. Van Gogh had daar epilepsie mee kunnen bestrijden.
Een aanwijzing wordt gevonden in het portret van zijn arts, Dr. Gachet, die inderdaad staat afgebeeld met het plantje op de voorgrond.
Maar Gachet wist veel over het gebruikt van vingerhoedskruid en realiseerde zich dat te veel ervan dodelijk zou kunnen zijn. De auteurs achten het onwaarschijnlijk dat hij Van Gogh zo veel zou hebben gegeven dat het zijn visie beïnvloedde. De conclusie is dat Van Gogh gewoon van de kleur geel hield.
Ouderdom
Bij Rembrandt en Frans Hals zien de oogartsen wel aanwijzigingen voor problemen. De werkwijze van beide Nederlandse schilders werd losser naarmate ze ouder werden. Minder details, donkerdere kleuren, verf in dik impasto aangebracht op het doek.
De artsen speculeren dat Rembrandt in zijn latere leven verziend werd, iets wat veel mensen boven de vijftig overkomt. En hoewel hij op zijn vele zelfportretten nooit zo staat afgebeeld, achten ze het mogelijk dat hij uiteindelijk zelfs een brilletje nodig had om details goed te kunnen zien.
Toch houden ze ook hier een slag om de arm. De lossere stijl kan namelijk ook komen doordat de oudere Rembrandt zich vertrouwder en zekerder voelde. Uit ervaring zou hij meer impressionistisch zijn gaan schilderen.
Abstracter
Bij Monet zijn Marmor en Ravin er wel van overtuigd dat zijn ziekte zijn werk direct beïnvloedde. De staar die de Franse schilder ontwikkelde zorgde er op het laatst voor dat hij alleen nog maar impressionistisch kon schilderen, haast op het abstracte af.
Jarenlang hield hij een operatie af, bang om geheel blind te worden, maar uiteindelijk liet hij zich ompraten.
Het effect is te zien in zijn schilderijen. In plaats van de felle kleuren die hij gebruikte toen hij geplaagd werd door staar, ging hij weer terug naar de zachtere kleuren van de 'Waterlelies' die nog altijd als zijn beste werk gelden. Ook werden de schilderijen weer figuratiever in plaats van abstract. De voorgaande periode was dus duidelijk het gevolg van zijn aandoening geweest, concluderen Marmor en Ravin.
Monet zelf keek ook met andere ogen naar zijn schilderijen. "Alles wat middelmatig is, vernietig ik", schreef hij aan een zijn oogarts. Vrienden konden maar net verhinderen dat al zijn abstractere schilderijen eraan gingen.
The Artist's Eyes Michael Marmor, James Ravin Abrams (import Nilsson en Lamm) ISBN: 9780810948495 - € 37,95
»
»
»