Wie waren de drie van Breda? Waarom leidde de mogelijke vrijlating van dit trio tot zoveel commotie in ons land? Historica Hinke Piersma schreef er een boek over en promoveert donderdag op dit onderwerp. 

De drie van Breda waren Duitse oorlogsmisdadigers die na de Tweede Wereldoorlog in de gevangenis van Breda vast kwamen te zitten. In 1948 werden zij veroordeeld tot de doodstraf maar deze straf werd in 1952 omgezet in levenslang. Oorspronkelijk waren zij met zijn vieren, maar één van hen, Willy Lages, werd in 1966 vrijgelaten omdat hij ernstig ziek zou zijn. Na een operatie leefde hij nog vijf jaar in vrijheid.  

De intentie om de overige drie ook vrij te laten, stuitte in het naoorlogse Nederland op veel verzet in de samenleving. Piersma onderzocht waarom. Volgens haar kwam dit vooral door het groeiende schuldbesef onder de Nederlandse bevolking in de jaren 60 en 70. 

Besef
Direct na de oorlog werd er nog maar weinig gesproken over die zwarte periode uit de vaderlandse geschiedenis en was de aandacht vooral op de wederopbouw gericht. Maar later kwam het besef dat de Nederlandse bevolking in de Tweede Wereldoorlog tekort was geschoten in de bescherming van joodse landgenoten. 

Juist dit schuldbesef speelde een belangrijke rol bij de stellige houding die veel mensen aannamen tegen vrijlating van de drie van Breda, stelt Piersma in haar onderzoek. Het groeiende nationale schuldgevoel leidde zo paradoxaal genoeg tot het langer vasthouden van de Duitse oorlogsmisdadigers.

Vooral in 1972 liepen de emoties rond de drie van Breda hoog op. De minister van justitie van het toenmalige kabinet, KVP'er Dries van Agt (de KVP was een van de voorlopers van het CDA), wilde de drie gratie verlenen waardoor ze zouden vrijkomen. Vanuit de bevolking was er veel onbegrip. Ook de oppositie onder leiding van de PvdA was tegen de vrijlating. Dit leidde tot een tumultueze hoorzitting in de Tweede Kamer, waarbij tegenstanders van Van Agt vanaf de publieke tribune hun ongenoegen uitten.

Motie
De PvdA diende de dag erop een motie tegen vrijlating in en deze werd aangenomen, mede door steun vanuit de regeringspartij VVD. Hierdoor bleven de drie van Breda vastzitten. In 1979 stierf een van hen in de cel. 

In 1989 laaide het debat rond de twee overgebleven oorlogsmisdadigers opnieuw op, omdat er weer sprake zou zijn van vrijlating. Deze keer was het maatschappelijk verzet minder fel, waardoor ze in dat jaar op vrije voeten kwamen. Kort daarna stierven ze.  

De drie (eerst vier) van Breda:  

Willy Lages (1901 - 1971): was in WOII hoofd van de Sicherheitsdienst in Amsterdam en gaf vanaf maart 1941 leiding aan de Zentralstelle für jüdische Auswanderung (Centraal bureau voor Joodse emigratie). Dit orgaan regelde de deportatie van joden naar concentratiekampen in Duitsland en Polen. Hij zou na de oorlog de doodstraf krijgen maar dit werd in 1952 omgezet tot levenslang. In 1966 kwam hij vrij omdat hij ernstig ziek zou zijn. Na een operatie leefde hij nog vijf jaar.

Joseph Kotälla (1908 - 1979): was vanaf september 1942 hoofd van de administratie in Kamp Amersfoort. Had als bijnaam de beul van Amersfoort.  Hij  had psychische problemen en werd in Amersfoort psychiatrisch behandeld. Kotälla maakte deel uit van diverse vuurpelotons. Na de oorlog werd hij ter dood veroordeeld, maar ook zijn straf werd omgezet tot levenslang. Kotälla stierf in 1979 in de gevangenis in Breda.

Ferdinand aus der Fünten (1909 - 1989): was Hauptsturmführer bij de SS en werkte onder Willy Lages bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung. Hij had de dagelijkse leiding over dit orgaan. Hij werd na de oorlog veroordeeld tot de doodstraf, maar ook bij hem werd dit in 1952 omgezet tot levenslang. Hij werd in 1989 wegens ziekte vrijgelaten en stierf kort daarna.

Franz Fischer (1901 - 1989): was in de Tweede Wereldoorlog Sturmbahnführer bij de SS. Hij werd na de oorlog veroordeeld tot de doodstraf. Dit werd in 1952 omgezet tot levenslang. Fischer werd samen met Aus der Fünten in 1989 vrijgelaten en overleed niet lang daarna.