"Laten we gedenken dat we op de grootste begraafplaats ter wereld staan. Een begraafplaats zonder graven, maar waar de as van ruim een miljoen mensen ligt." Met die woorden opende de Poolse minister van Cultuur de officiële herdenking van de bevrijding van vernietigingskamp Auschwitz, op 27 januari 2005 exact zestig jaar geleden.

Leiders uit dertig landen, overlevenden van de kampen en Russische veteranen waren bijeen in Birkenau om de bevrijding van Auschwitz te herdenken. Honderden kaarsen flakkerden langs het oude spoor dat naar het besneeuwde concentratiekamp leidt. 

De staatshoofden van zowel Duitsland als Israël herdachten de bevrijding in het Birkenau-kamp samen met onder anderen de Russische president Poetin en de Amerikaanse vice-president Cheney. Namens Nederland waren koningin Beatrix en premier Balkenende aanwezig.

Naderende trein
De ceremonie bij Birkenau begon met het geluid van een naderende trein bij het spoor dat miljoenen naar hun dood bracht. Later volgden oecumenische en joodse gebeden en het blazen van de joodse hoorn, de sjofar.

Koningin Beatrix plaatste evenals andere staatshoofden een kaars bij het herdenkingsmonument in Birkenau. Onder andere Simone Veil, een overlevende van de kampen, president Poetin en Katsav hielden toespraken. 

"De holocaust is niet alleen de tragedie van het joodse volk. Het is een falen van de mensheid in zijn geheel", zei de Israëlische president. "De holocaust moet een centrale plaats houden in het collectieve geheugen van het verenigde Europa."

Cheney en Poetin wezen op nieuwe gevaren. "We moeten niet alleen het verleden niet vergeten, maar ons ook bewust zijn van de bedreigingen in de moderne wereld. Terrorisme is daar een van en het is niet minder gevaarlijk dan fascisme", aldus de Russische leider.  Cheney stelde dat Auschwitz bewijst dat "het kwaad bestaat, bij zijn naam genoemd moet worden en moet worden bestreden". 

Gaskamers
In Birkenau, de plaats die voor de ceremonie was gekozen, voerden Nazi-dokters in de oorlog de beruchte selectie uit van de joden die per goederentrein arriveerden. Ze werden verdeeld in twee groepen, een groep die zich dood moest werken in de kampen en de meerderheid die onmiddellijk naar de gaskamers werd gestuurd. 

In totaal zijn er van de zes miljoen joden die, samen met krijgsgevangen, zigeuners, homoseksuelen en politieke tegenstanders, omkwamen in de kampen, 1,5 miljoen in Auschwitz om het leven gekomen.

Joesjtsjenko
Vanochtend kwamen de eerste vertegenwoordigers aan in het theater van Krakau. Ze werden verwelkomd door Anatoly Shapiro, die de eenheid aanvoerde die het kamp op 27 januari 1945 veroverde. "Ik zou tegen alle mensen ter wereld willen zeggen: kom samen, en accepteer het kwaad dat hier is begaan niet. Dit mag nooit meer gebeuren, nooit."

De Oekraïense president Joesjtsjenko, die onlangs werd benoemd na een maandenlange strijd om het presidentschap, kreeg een staande ovatie toen hij in Krakau arriveerde. Zijn vader heeft zelf geleden in Auschwitz als krijgsgevangene. "Dit is een heilige plaats voor mij en mijn familie", zei hij.

Westerbork
Ook elders op de wereld is de bevrijding van Auschwitz herdacht. In Westerbork zijn de laatste van de 102.000 namen voorgelezen van Nederlandse joden die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog. Het voorlezen begon afgelopen zaterdag in Amsterdam, en werd daarna vervolgd in op het terrein van het voormalige doorgangskamp.

In het Europees Parlement begon de werkdag met een minuut stilte. In de Duitse Bondsdag is een speciale ceremonie gehouden, met een toespraak van een overlevende en een voordracht van dichter Wolf Biermann.