Voor het stadsdeelkantoor aan de Linnaeussstraat in Amsterdam wordt op dinsdag 2 november 2004 een man neergeschoten. Hij slaagt er nog in weg te strompelen, maar wanneer hij neervalt wordt zijn keel doorgesneden en krijgt hij twee messen in zijn buik gestoken. De moordenaar laat een brief achter op het lijk. 

De man die op beestachtige wijze is afgeslacht, blijkt de 47-jarige filmmaker Theo van Gogh te zijn. De dader slaat op de vlucht, maar kan na een vuurgevecht worden ingerekend door de politie. Het gaat om Mohammed B., een 26-jarige moslim met een Nederlands en Marokkaans paspoort. 

'Geitenneukers'
Nederland is in rep en roer, want meteen wordt vermoed dat Van Gogh vermoord is om zijn ideeën over de islam. De cineast uitte veel kritiek op die geloofsovertuiging en daarin was hij niet altijd even genuanceerd. Zo noemde hij moslims 'geitenneukers'. Vlak voor zijn dood maakte hij met VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali de film 'Submission', waarin zij de onderdrukking van moslimvrouwen aan de kaak stelden. 

De discussie over vrijheid van meningsuiting barst los. Op de Dam in Amsterdam wonen zo’n 20.000 mensen een kabaalwake bij. “Er is een Amsterdammer vermoord”, begint burgemeester Cohen zijn toespraak. “Theo van Gogh maakte vrijmoedig gebruik van zijn recht zijn mening te uiten en maakte daardoor vaak ruzie, ook met mij en dat mag in dit land”, aldus de burgemeester. 

Twee dagen na de moord maken minister Remkes van Binnenlandse Zaken en minister Donner van Justitie bekend dat de brief die was achtergelaten op het lichaam van Van Gogh, gericht is aan Hirsi Ali. In de brief wordt ze bedreigd vanwege haar “kruistocht tegen de islam”. De dader schrijft dat zij met het Westen ten onder zal gaan. De naam van Van Gogh komt niet voor in de brief. Mohammed B. blijkt zelf een afscheidsbrief bij zich te hebben gehad. 

Crematieplechtigheid
Op maandag 8 november wordt op begraafplaats De Nieuwe Ooster in Amsterdam de crematieplechtigheid gehouden. De moeder van de cineast spreekt vriendelijke woorden tot Hirsi Ali, die ondergedoken is. “Lieve Ayaan Hirsi Ali, heb geen schuldgevoel over de moord op Theo. Hij werd al veel langer bedreigd. Jij moet er mede voor zorgen dat Theo niet vergeten wordt. Vrijheid is niet voor bange mensen.” 

De spanning in het land is om te snijden. Er is grote angst voor wraakacties of confrontaties tussen autochtonen en allochtonen. Islamitische scholen en moskeeën zijn doelwit van aanslagen. In Uden gaat een islamitische school na brandstichting verloren. Op de muren zijn teksten geklad die verwijzen naar de moord op Van Gogh. Eén van leuzen luidt: “Theo rust in vrede”. Een aantal pubers van veertien en vijftien jaar wordt opgepakt. 

Motie
Minister Remkes overleeft een motie van wantrouwen, ingediend door onafhankelijk Kamerlid Geert Wilders. Die stelt dat Remkes fouten heeft gemaakt bij de aanpak van terreur. Volgens hem had Mohammed B., die in verband wordt gebracht met terroristen uit de zogenaamde ‘Hofstadgroep’, beter in de gaten moeten worden gehouden. Ook het functioneren van de veiligheidsdienst AIVD ligt onder vuur. 

Remkes wijst de kritiek dat hij niet daadkrachtig heeft opgetreden tegen terreur van de hand. Hij verwijst daarbij onder meer naar de grote politieactie in het Laakkwartier in Den Haag, waarbij een aantal terroristen wordt opgepakt. Ook zegt hij dat er geen rechtstreekse aanwijzingen waren dat Mohammed B. terroristische daden zou plegen. 

Dat zijn dood zoveel teweeg zou brengen had Van Gogh zelf niet gedacht. Een paar dagen voor de moord zei hij in een interview nog dat hij zich niet kon voorstellen dat hij ooit zou worden neergeschoten. “But, if it happens. It happens.”