Vanuit historisch perspectief was 2004 vooral het jaar van Europa. De Europese Unie werd uitgebreid met tien landen, de toetreding van nog meer landen werd voorbereid, in Oekraïne brak een vreedzame revolutie uit over de vraag of het land bij Europa of Rusland hoort en dat alles maakte dat voor het eerst het debat over de Europese identiteit onder brede lagen van de Europese bevolking met hartstocht werd gevoerd.
Meer dan een halve eeuw na de start van het Europese project is Europa niet alleen meer een zaak van politici, technocraten en idealisten, maar ook een kwestie die de West-Europese volkeren beroert.
Europese identiteit
In Nederland is de Europese identiteit op de agenda gezet door onder andere Geert Wilders, die vanwege zijn afwijzing van het naderende EU-Turkse lidmaatschap brak met de VVD. Dat de kwestie ook in de samenleving leeft, blijkt echter veel meer uit de daverende verkoopcijfers van Geert Maks 1222 pagina's lange epos In Europa.
Het boek van de 'historicus van het jaar' heeft niet alleen de kennis van vele tienduizenden Nederlanders over Europa en zijn geschiedenis op peil gebracht, maar heeft ze ook geconfronteerd met de vraag naar de Europese identiteit.
Geert Mak legt in zijn boek uit dat de kwestie op het eerste gezicht simpel lijkt. Er loopt namelijk een heldere breuklijn door Europa die al honderden jaren min of meer gelijk is gebleven. Het is de lijn tussen de westelijke christelijke volkeren en de oostelijke orthodoxe en islamitische culturen, een breuk die teruggaat tot het jaar 395, toen het Romeinse Rijk in een oostelijk en een westelijk rijk werd opgesplitst.
Die grens loopt via de Fins-Russische grens, achter de Baltische staten, Polen en Roemenië langs, dwars door de Oekraïne naar de Zwarte Zee, terwijl op de Balkan de grens tussen Oost en West tussen Kroatië en Servië ligt.
Verschillende tradities
Aan beide zijden van de grens zijn in honderden jaren verschillende tradities ontstaan. Zo drinken de mensen aan de westzijde filter- of espressokoffie, vieren ze in december Kerstmis en zijn ze beïnvloed door humanisme, Verlichting en rechtsstaat. In het oosten drinken ze koffie met drab, vieren ze Kerstmis in januari of zelfs helemaal niet en hebben ze altijd onder absolute heersers geleefd, waardoor ze met de rechtsstaat, het humanisme en de Verlichting niet of nauwelijks ervaring hebben opgedaan.
Maar, gaat Mak verder, in de praktijk zijn er allerlei afwijkingen. Wat te denken van Griekenland, bakermat van de democratie en de Westerse filosofie, lid van de Europese Unie, maar ook bakermat van het Byzantijnse absolutisme en het oosterse christendom, en bovendien een typisch Balkanland dat zich verwant voelt aan het ‘oosterse’ Servië, waar op zijn beurt de goed opgeleide jeugd zeer sterk op West-Europa is geöriënteerd.
Doorredenerend vraagt Mak zich af of de hele discussie over een Europese identiteit wel zoveel zin heeft. Misschien is het kenmerk van Europa veel meer dat het een diversiteit is. Er zijn geen heldere lijnen te trekken. Dat lijkt vanuit Nederland wel zo, maar zo laat hij een Oekraïener zeggen: “het echte leven is nooit transparant, maar altijd troebel. Dat geldt ook voor de grenzen van Europa”.
Pragmatische redenen
Tegen Henk van Appeven, eindredacteur van deze website, zei Mak dit jaar hij Europa het liefst wil zien als een seculier en democratisch moderniseringsporces. Dat proces is in principe open, maar hij wil om pragmatische redenen een grens trekken, anders kan Europa het niet meer behappen. Daarom twijfelde hij aan het lidmaatschap van Turkije, en sloot hij dat van Oekraïne uit. Maar dat was nog een half jaar voordat de Oekraïeners zelf op hartstochtelijke wijze aangaven dat voor hen 'Europa' het wenkend perspectief is.
