Nu wordt de burgemeester benoemd door de Kroon (bij koninklijk besluit, door de regering). Dit gebeurt na een openbare aanbeveling van twee kandidaten door de gemeenteraad. Vaak worden de benoemingen 'voorgekookt' in de landelijke politiek.

Sinds 2001 is al een soort van burgemeestersverkiezing mogelijk. Dat wil zeggen dat gemeenten vóór de openbare aanbeveling een referendum kunnen organiseren, waarin de bevolking een keuze kan maken tussen twee door de gemeenteraad geselecteerde kandidaten.

De uitslag van zo'n referendum is niet bindend, maar in de praktijk zal de gemeenteraad de winnaar van het referendum als eerste keus voordragen. De Kroon zal die keuze ook overnemen, tenzij de kandidaat niet aan de eisen voldoet. 

Er hebben tot nu toe burgemeestersreferenda plaatsgevonden in Best, Vlaardingen, Boxmeer, Leiden en Zoetermeer. In laatstgenoemde plaats is de uitslag niet rechtsgeldig verklaard, omdat de opkomst nog geen 27 procent bedroeg, terwijl 30 procent het minimum was. 

De gekozen burgemeester is één van de zogenoemde kroonjuwelen van de kleinste regeringspartij, D66. Die vindt dat er in de huidige aanstellingsprocedure sprake is van "achterkamertjespolitiek". 

Een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester is volgens D66 verzekerd van een breed draagvlak, en daardoor van een steviger positie in de gemeente. 

Bovendien wijst D66 er steeds op dat een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking vóór een gekozen burgemeester is.  

Dat was ook lange tijd het geval. Maar de laatste tijd, nu de gekozen burgmeester dichterbij komt, lijkt de bevolking minder enthousiast te worden.

In de jongste peiling over de gekozen burgemeester van Maurice de Hond stelt inmiddels 51 procent van de geënquêteerden dat de gekozen burgemeester wat hun betreft niet hoeft. 

In oktober 2004 peilde De Hond, in opdracht van de NOS, nog eens over hetzelfde onderwerp en toen was 40 procent tegen. Een jaar daarvoor was het 29 procent. 

Voor D66 was de invoering van de gekozen burgemeester in deze regeerperiode een voorwaarde om deel te nemen aan Balkenende II. Onder druk van deze partij had het kabinet in het hoofdlijnenakoord afgesproken er nog deze regeerperiode werk van te maken. 

Het kabinet wilde de gekozen burgemeester in 2006 invoeren, omdat dat het tijdstip in deze regeerperiode is dat er gemeenteraadsverkiezingen worden gehouden. Het zou handig zijn als de kiezers dan in één moeite door een stem op een nieuwe burgervader hadden kunnen uitbrengen. 

Bovendien bestond met name bij D66 de vrees dat uitstel afstel betekent. Volgens planning worden in 2007 nieuwe parlementsverkiezingen gehouden. En het is maar de vraag of een nieuw kabinet de gekozen burgemeester wel belangrijk genoeg vindt. 

D66 wilde de zaken om die reden zo snel mogelijk, grondig regelen en pleitte er daarom voor in 2006 alle zittende burgemeesters te ontslaan, zodat in alle gemeenten in één keer nieuwe mensen konden worden gekozen. 

Dat stuitte echter op veel verzet, onder meer van de coalitiegenoten CDA en VVD. Uiteindelijk kwamen de drie regeringspartijen overeen dat de gekozen burgemeester deels in 2006 en deels bij de nieuwe gemeenteraadsverkiezingen in 2010 zou worden ingevoerd. 

Nu staat nog in de Grondwet dat burgemeesters worden benoemd door de Kroon. Dat artikel had moeten worden geschrapt. Om dat mogelijk te maken had de Eerste Kamer daar nog één keer mee moeten instemmen. Dat is niet gebeurd.

Een Grondwetswijziging is alleen mogelijk als de Tweede Kamer en de Eerste Kamer twee keer, in een verschillende samenstelling, met tweederde meerderheid voor stemmen. 

Het parlement ging in juni 2001, onder het tweede paarse kabinet, voor de eerste keer akkoord en in november 2004, onder Balkenende II, voor de tweede keer. De Eerste Kamer stemde begin 2002 voor. 

Op 22 maart 2005 stemden de 75 senatoren voor de tweede keer over het schrappen van de Kroonbenoeming, maar deze keer haalde het voorstel geen tweederde meerderheid.  Eenendertig stemden tegen: PvdA, SP, GroenLinks en de kleine christelijke fracties. 

Dat betekent dat het hele circus opnieuw moet worden doorlopen om de Kroonbenoeming uit de Grondwet te schrappen (Tweede en Eerste Kamer moeten twee keer instemmen) en daardoor is de gekozen burgemeester voorlopig van de baan.

De PvdA is voor een gekozen burgemeester en dus voor het schrappen van de Kroonbenoeming uit de Grondwet. In 2002 stemde de Eerste-Kamerfractie dan ook voor dat voorstel. 

Inmiddels zijn de omstandigheden echter veranderd, zeggen de PvdA-senatoren. Het kabinet-Balkenende II wilde, onder druk van D66, al in 2006 beginnen met de invoering van de gekozen burgemeester. 

Dat is volgens de PvdA te snel, omdat de gemeenten nog bezig zijn een vorige ingrijpende verandering door te voeren: de dualisering, waarin de gemeenteraad en het college van Burgemeester en Wethouders onafhankelijker ten opzichte van elkaar staan.

Verder vinden de PvdA-senatoren dat er nog te veel onduidelijkheden bestaan over bijvoorbeeld de bevoegdheden van de gekozen burgemeester en diens positie ten aanzien van de politie.

De stemming in de senaat was de enige mogelijkheid voor de PvdA'ers om de invoering van de gekozen burgemeester in 2006 nog tegen te houden. Hun steun was onontbeerlijk om een tweederde meerderheid te krijgen. 

Als die invoering binnenkort in de Tweede Kamer aan bod zou komen, was geen tweederde maar een 'gewone' meerderheid vereist. En die zou sowieso worden gehaald omdat de drie coalitiepartijen voor zouden stemmen.