Hij onderging in de loop der jaren een enorme transformatie, van religieus-conservatief voorvechter van de politieke islam, tot daadkrachtig en modern leider die boven alles Turkije wil moderniseren. Van islamist tot pragmaticus. Van schooljongen die het liefst zijn klasgenoten voorlas uit de Koran, tot driftig hervormer en gedreven diplomaat. Recep Tayyip Erdogan is de premier die aanvankelijk geen premier mocht worden. 

Maar nu hij het dan toch is, heeft hij de toetreding van Turkije tot de Europese Unie tot een van zijn belangrijkste politieke doelstellingen verheven. Vanaf de eerste dag van zijn premierschap legt hij contacten met Europese leiders. Samen met zijn minister van buitenlandse zaken Abdullah Gül voert hij een constante campagne om Turkije als moderne rechtstaat te propageren. 

Islam
Erdogan heeft een verleden dat sterk riekt naar de fanatieke islam. Hij ging naar school op het Imam Hatip Lyceum, volgens secularisten in Turkije een bolwerk van fundamentalisten die van Turkije een islamitische staat willen maken. 

Bovendien koos de student Erdogan in de strijd tussen links en rechts, die in de jaren ’70 op veel universiteiten hevig woedde, voor uiterst rechts. Hij sloot zich aan bij de politieke beweging van Necmettin Erbakan, de oprichter van de latere Welvaartspartij. Erbakan deed in die jaren heel seculier Turkije sidderen door de religieus-conservatieve strijd die hij voerde. 

Binnen de Welvaartspartij die Erbakan in 1980 oprichtte wist Erdogan zich op te werken tot burgemeester van Istanbul. Hij werd populair door de grote problemen van de stad daadkrachtig aan te pakken. Onder zijn bewind werd de stad schoongeveegd; de immense vervuiling werd aangepakt, het openbaar vervoer gemoderniseerd, er werden nieuwe wegen aangelegd en er kwam schoon drinkwater voor iedereen. 

Maar de islamist Erdogan was niet verdwenen. Regelmatig kwam hij in het nieuws door de felle strijd die hij voerde tegen alcoholgebruik en het verbod op het dragen van hoofddoekjes in openbare gebouwen.

Bajonetten
Op een politieke bijeenkomst in 1998 ging het mis. Een moment dat veel critici nog scherp voor de geest staat. In het zuidelijke stadje Sur hield Erdogan een toespraak waarin hij gelovigen "onze soldaten" noemde, en minaretten "onze bajonetten". Voor die woorden werd Erdogan opgepakt en veroordeeld tot acht maanden gevangenisstraf. Het werd hem verboden verder politiek functies te bekleden. Kort na die gebeurtenis werd de hele Welvaartspartij door het leger opgedoekt.

In de strijd om de macht die daarna binnen de oude kliek van de Welvaartspartij ontbrandde, kwam Erdogan naar voren als een vernieuwer die had ingezien dat de politieke islam in Turkije geen toekomst had. Hij keerde de streng religieuze elementen in de partij de rug toe en begon een nieuwe beweging. Hij wilde een open, democratische partij, waarin religie een ondergeschikte rol speelt. Bij de lancering van zijn AKP in 2001 waren de belangrijkste speerpunten in het programma dan ook het moderniseren van Turkije, de economie weer op de rails krijgen en aansluiting zoeken bij Europa.

Licht religieus
En dat kwam aan bij de Turkse kiezer. Bij de parlementsverkiezingen in 2002 haalde AKP meteen een absolute meerderheid. Erdogan, die tijdens de campagne de grote voorman was van de partij, kon door zijn eerdere veroordeling geen premier worden. De tweede man van de AKP, Abdullah Gül, nam die functie waar tot een juridische weg gevonden was om Erdogan alsnog als eerste man van het kabinet te kunnen installeren. Gül werd minister van Buitenlandse Zaken. 

Niemand behalve Erdogan zelf weet welke rol de strenge islam nog speelt in zijn zijn besluitvorming. Duidelijk is wel dat religie voor hem heeft afgedaan als politiek insturment. Hij zal zich niet snel meer banden aan discussies over hoofddoekjes, vrouwenrechten of alcoholgebruik. Erdogans partij moet een partij zijn die vergelijkbaar is met met christen-democraten in Europa. Licht religieus, conservatief, rechts van het midden.